حیات علمی پژوهشی و اجتماعی محمود زمخشری محـــمد نـادر ظــــــهیــر شاید نتوان دراین نبشتهء کوتاه در رثای یکی ازبزرگ مردان جهان علم ومعرفت، حق مطلب رابتمام و کمال اداء نمود . باآنهم از دولت محترم ترکمنستان ومیزبانان متعلق به سرزمین علم پرور زمخشری اظهارتشکرو امتنان دارم که دراین رابطه کنفرانس تاریخی را برگزار نموده و برایم فرصتی را هدیه فرمودند ! امام ابوالقاسم جارالله محمودبن عمربن محمد خوارزمی زمخشری درزمرهء فضلای عالیمقام قرن پنجم و ششم هجری قمری مطابق به سدهء 11 و 12 میلادی، موقعیت علمی بسزای داشته و بشهادت تاریخ ومؤرخین امانت دار شرق و غرب، میتوان محسنات،ظرافت وزیبائیهای علوم متداولهء عصر وی را درسیمای فراست بار علامهء زمان زمخشری خوارزمی جستجو نمود – چنانچه عالم بزرگواروبعبارت دیگر نگین تابناک متفکران مصری، امام جلال الدین بن عبدالرحمن بن کمال سیوطی متولد سنهء 849 هجری قمری که صاحب کتاب تفسیرذیقیمت (الدرالمنثورفی التفسیربالمأثور) بوده واضافه از 361 رساله وکتاب راازخویش بیادگارگذاشته است درشأن محمود زمخشری چنین گوید : ( زمخشری سلطان طریق علوم بلاغت است و کتاب تفسیر الکشاف وی مورد استقبال وخوانش شرق وغرب میباشد .) محمود زمخشری درعهد سلطان ابوالفتح ملکشاه سلجوقی که حامی علماءواندیشمندان بود زندگی میکرد وی در یوم چهارشنبه 27 ماه رجب سال 467 هجری قمری درمنطقهء زمخشرخوارزم که ازتوابع ولایت داش حوض ترکمنستان میباشد دیده بجهان گشود . زمخشری درراه فراگیری علوم وفنون هنگامش، زحمات وتکالیف زیادی رامتقبل شد چنانچه خودش میگوید : زمانیکه جهت تحصیلات عالی بجانب شهر بخارا درحرکت بودم ناگهان ازمرکبم افتاده وپایم بشکست . مورخین گویندکه شدت سوزسرما توان وطاقت ازوجودش را ربوده بود وسبب سقوطش ازمرکب گردید ! محمود زمخشری درراه تحصیل علم کلمه وکلام عربی که مروج دیارعرب وعجم بود، مدتی رانزد محمودبن جریر الضبی اصفهانی نحوی شاگردی نمود وسپس بخاطرفراگیری اندوخته های بیشتر عازم خراسان گردید وبعد ازمدتی راه اصفهان را درپیش گرفته و دربارگه ومقرسلطان محمد ابن ابی الفتح سلجوقی رفته و درآنجا ازوی حرمت زیاد بعمل آمد تااینکه یکسال بعد ازفوت سلطان یعنی درسال 512 هجری قمری مریضی شدیدی عایدحال وی گشته وبینهایت ویرابیتاب ساخت . زمخشری باخود عهد بست که بمحض صحت یابی کامل راهی بغداد گردد و همان شد . او دربغداد نزد امام دامغانی فقیه توانای حنفی رحل اقامت گزیدوهمزمان سعادت مصاحبت با شریف ابن الشجری را نصیب گردید . باسپری شدن زمانی چند، ازبغداد بجانب مکهءمکرمه رفته و مدت مدیدی راماندگارگشت وبهمین اساس علما ومورخین لقب جارالله ( همسایهء خدا ) را بوی عطا فرمودند وبنابرشهرت نکوئی که داشت مورد الطاف ورعایت امیرعلوی علی بن عیش بن وهاس، درآن سرزمین قرارگرفت . محمود جارالله زمخشری اقصی نقاط جزیرة العرب را سیروسیاحت نمود وی درکتاب اساس البلاغه اش دراین باره میگویدکه من ارض العرب راگشتم . منطقهء شام ازدیگرمناطق مورد بازدیدو سیاحت علمی وی بشمارمیرود وتوفیقی بدست آورد تادردمشق بایکی ازمشاهیر آن دیار بنام تاج الملک آشنائی حاصل نماید . آرامــگاه مفسر بزرگ محمود جارالله زمخــشری در زمخــشر ترکمنســـــــتان آرامــگاه عارف کبیر شیخ نــجـم ا لدین کـــبری در کهنه اورگنج ترکمنستان (2) زمخشری درسفر ثانی اش به مکه، کتاب وزین خویش تفسیر( الکشاف عن حقایق التنزیل وعیون الاقاویل فی وجوه التأویل ) را تألیف نمود کتابیکه عروج اعجاب انگیز زمخشری را برتارک افلاک علم و ثقافت تثبیت ساخت! خوارزمی بعدازاین دستآورد بزرگ، بیاد وطن عزیزش افتاده و بتاریخ 533 هجری قمری مکه را بمقصد موطن اصلی ترک نموده وازطریق عراق به سرزمین موعود و مولود خویش همانا خوارزم رسید تااینکه در سال 538 هجری قمری درشب متبرکهء عرفه داعی اجل را لبیک و بلقاءالله پیوست ! حضارمحترم دراین بخش ازمقاله میخواهم تابهمراه شما نگاه مختصری به برخی ازتألیفات وتصنیفات محمود جارالله زمخشری داشته باشیم : ازنوشته جات متعدد و پربار خوارزمی میتوان اشارهء داشت به تفسیر بهادار کتاب الکشاف 2- کتاب المنهاج فی الاصول 3- المحاجات بمسایل النحوی 4- النصایح الکبار 5- متشابه اسامی الروات 6- المفرد والمرکب فی العربیه 7- المفرد والمولف فی النحو 8- النصایح الصغار 9- صمیم العربیه 10- شرح ابیات کتاب سیبوی 11- الانموذج فی النحو 12- ضالته الناشد فی علم الفرایض 13- اساس البلاغه 14- مقدمته الادب 15- الامکنه فی جغرافیه 16- اطواق الذهب فی الاخلاق 17- المفصل فی النحو 18- رؤس المسایل فی الفقه 19 المستقصی فی امثال العرب 20 – سواتر الامثال 21- دیوان الشعر 22- دیوان التمثیل 23- القسطاس فی العروض 24- شقایق النعمان فی حقایق النعمان 25- شافعی العی من کلام الشافعی . ومیتوان بجهت آگهی بیشتر درمود تألیفات عالم گرانقدر محمود زمخشری، به کتب دیگردانشمندان چون کتاب طبقات المعتزله - جواهرالمضیه - لسان المیزان – وفیات الاعیان و البدرالسافر مراجعه نمود . زمخشری درمسایل و موضوعات فقهی متفکر محقق و اندیشمند دقیق بوده و تبحرو تعمقش درعلم نحو که همانا درراستای بحث ازکلمه و کلام است، راه دست یابی ویرابه سایرعلوم عصرش هموارساخت و او باطی نمودن درجات عالی علمی زمان، ازاکابرعلماء درمنطقه و جهان محسوب میشود . محمود زمخشری مراتب و مناصب علمی وکرامتهای ثقافتی ارباب فن ودانش معاصرو اسلاف را ارج نهاده و ازآثار پرفیض شان درکتب و مؤلفات خویش یاد دهانی نموده است چنانچه درکتاب تفسیر الکشاف، نقل قولهای را ازکتاب تفسیر مجاهد، تفسیر عمروبن عبید و ازتفسیر ابی بکرالاعصم، آورده است . وی همچنانیکه در وضاحت علم تفسیر وصناعت نحوی ید طولای داشته و در راستای علم حدیث نیز ازمدارج عالی و مرتبت متعالی برخورداربود ودر راه نیل به دریافت صحت و یا ضعف احادیث، از قدرت علمی ومعلومات گسترده اش مستفید میگشت و استفاده ازعقل سلیم خدادادی را دراین امر مهم و حیاتی میدانست . آثارگرانبهای زمخشری ازطریق چاپخانه های بلاد مشهورجهان علی الخصوص قاهرهءمصر، بیروت، دمشق دهلی ودیگرمراکزطباعتی بچاپ ونشررسیده و زینت بخش کتابخانه های معروف دنیا مانند جامع الازهر مصر گردیده است . زمخشری هنگامی قدم به عرصه های پژوهشی علمی گذاشت و زبانزد خاص و عام گشت که علماء، ادبا و عرفای بزرگی بمانند ستارگان درخشان علم و معرفت دربسترمناسب آسمان زمانش به ظهور رسیدند و حقا که (3) درآن عصرطلائی سراسر از رقابت های تنگاتنگ مفید فکری، اظهار وجودکردن و آنهم نایل آمدن در راستای احراز مقامات شایستهء علمی، کارآسان نبود و من دراین بخش نهائی مقاله ام بجهت تثبیت پرگراف اخیرم ذکرمختصر و موجزی را ازبرخی نخبه گان علمی معاصرش بمیان میآورم و آنچه تذکار رفت را به قضاوت شما عزیزان میسپارم : که از جمله میتوان اشاره نمود به : 1- امام محمد غـــزالی متوفی سنهء 507 هجری قمری که مسئولین و دانش پژوهان دانشگاه بزرگ و جهانی نظامیهء بغداد بوجود استادیش افتخار مینمودند . 2- ریاضیدان مشهور ، شاعر و منجم توانا حکیم عمرخیام متوفی سال 517 هجری قمری . 3- ابوبکر محــمد بن یحی معروف به ابن ماجهء اندلـــسی – عالم به فلسفه وعلوم متداول آندوره و متوفی در523 هجری قمری . 4- نجم الدین ابوحفص نسفی ازعلمای شهیرو مؤلف کتاب عقاید نسفی متوفی سال 538 هجری قمری . 5- فقیه و عارف متواضع و دانشمند ابوحفص شهاب الدین سهروردی متوفی سنهء 539 هجری قمری . ودیگرعلماء و متفکرین گرامی که ذکراسمای کریمهء شان اسباب تطویل کلام گردد . بااحترامات فایقه محـــمد نـادر ظــــــهیــر ـــــ مقالهء فوق در کنفــرانس علامه زمخشری در ترکمنستان توسط اینجانب قرائت گردید ــــــ

بالا Up

بازگشت Home