بسم الله الرحمن الرحیم آشنایی با قرآن (به ادامهء نقد نظریه جدید سروش) تهیه و ترتیب: محمد میرویس غیاثی بعد از اینکه ما از بررسی نظریهء جدید سروش «قرآن کلام محمد است» در دو بخش اول و دوم، فارغ شدیم. حال مطابق وعده بخشهایی بعدی را با استفاده از کتاب «التبیان فی علوم القرآن» تألیف؛ شیخ محمد علی صابونی، که چند سال قبل ترجمه نموده بودم، خدمت خوانندگان گرامی تقدیم میدارم. تا آشنایی بیشتر و علمی با این کلام الهی و همیشه جاوید حاصل کنند و قرآن را بشناسند، ولی نه از زبان سروش. «به ادامهء نگرشی بر نظریهء جدید سروش» مقصود از علوم القرآن ( قرآن شناسی) چيست؟ مقصود از قرآن شناسی همان بحثهای است که به اين کتاب با عظمت و جاوید مربوط مي شود. مثلاً نزول قرآن، جمع، ترتيب، تدوين و شناخت اسباب نزول آن. همچنان شناخت سوره های مکی و مدنی، شناخت ناسخ ومنسوخ قرآن، شناخت آيات محکم و متشابه آن، و بحثهای زياد ديگری که به قرآن تعلق ميگيرد و يا به نحوی به آن ارتباط دارد. غرض از اين تعليمات، فهميدن کلام پروردگار عزّ وجل در روشنايی توضيحات و بيانات پيامبر گرامی اسلام و آنچه که از ياران مبارک ايشان و تابعین آنها در رابطه با تفسير قرآن به ما رسيده است، ميباشد. همچنان شناخت روش مفسرين و اسلوب ايشان در تفسير با معرفی اشخاص مشهور آنها، شناخت ويژگی هر کدام ايشان، شروط تفسير و ديگر باريکی های اين علم مورد نظر ماست. تعريف قرآن: (قرآن کلام معجز خداوند«ج» است که بر آخرين پيامبر از پيامبران الهی بواسطه جبريل امين نازل شده است، در صفحه ها نگاشته شده و با تواتر بما رسيده است، خواندن آن عبادت است، با سوره الفاتحه آغاز و با سوره الناس ختم ميگردد. اين تعريفی است که دانشمندان و اهل اصول بر آن اتفاق دارند. اين کتاب را خداوند (ج) فرستاده است تا دستوری (قانون) باشد برای امت اسلامی، مردم را هدايت کند و دليلی باشد بر صدق پيامبری حضرت محمد(ص). اين دليل قاطع برای اثبات پيامبری اوست، خود حجتی است تا روز قيامت که اين کلام منزل و با حکمت خداوندی است، بلکه معجزه ماندگار است که نسلها و امتها را در طول تاريخ به مبارزه ميطلبد. اجر شوقی (نام شاعر) بر خداوند (ج) که چه خوش گفته است: پيامبران با نشانه های پيامبری (معجزات) آمدند و رفتنند. پیامبر ما به کتابی آمده است که جاويدان است. آيات آن با گذشت زمان بیشتر، شاداب تر ميگردد. زمانه های گذشته و حال را زيبايی ميبخشد. آیات قرآنی در ارزش خواندن و کسب علم این کتاب الهی: 1ـ خداوندم (ج) فرموده است: إنّ الّذين يتلون کتاب الله و اقاموا الصّلوة و انفقوا ممّا رزقناهم سراً و علانيةً يرجون تجارةً لن تبور. 2ـ و اذا قرئ القرآن فاستمعوا له و انصتوا لعلکم ترحمون. 3ـ افلا يتدبرون القرآن ام علی قلوبٍ اقفالها. احاديث شريفه درين باب: 1ـ پيامبر (ص) فرموده اند: بهترين شما کسی است که قرآن را بياموزد و به ديگران بياموزاند. روايت صحيح بخاری 2ـ و فرموده اند: کسيکه در تلاوت قرآن مهارت دارد با ملائکه هایی برندگان خوبی ها و نيکويی ها یکجا اند (السفرة الکرام البررة)، و کسيکه قرآن را ميخواند و تلاوت آن بر زبانش دشوار است و برايش مشکل تمام ميشود برا او دو اجر است. سنن ترمذی 3ـ و فرموده اند: شريفترين امت من بردارندگان قرآن اند. (يعنی کسانی که علوم و تلاوت قرآن را ميدانند) 4ـ و فرموده اند: قرآن را بخوانيد، زيرا آن در روز قيامت برای صاحبان خود شفيع ميگردد. روايت ترمذی 5ـ و در جای ديگری فرموده اند: مثال مومن که قرآن را ميخواند همانند ترنجی است که بوی و طعم خوش دارد. 6ـ و فرموده اند: هر آينه اين قرآن ادبگاه خداوند (ج) است، پس ازين ادبگاه بقدر توان خود بياموزيد. روايت صحيح بخاری و صحيح مسلم بناءً بر کسيکه علوم قرآنی را می آموزد لازم است که با آدب قرآن آراسته و متخلق با اخلاق آن باشد، و هدف او از آموختن اين علم رضای خدا (ج) و کاميابی در آخرت باشد، نه متاع پست دنيوی، و به آن عمل نمايد تا در روز آخرت دليلی برای نجاتش باشد. و در رابطه اين حديث شريف صدق ميکند( قرآن در روز قيامت حجت به نفع توست و يا هم حجت است به ضرر تو) 1 نامهای قرآنکريم: قرآنکريم نامهای متعددی دارد که هريک دلالت بر ارجمندی و علو شأن آن ميکند و اينکه آن شريفترين کتاب آسمانی است. و بنامهای القرآن، الفرقان، التنزيل، الذکر، الکتاب و... ياد شده است. چنانچه خداوند(ج) اين کتاب با اوصاف جليله ای زيادی وصف کرده است که از جمله، نور، هدی، رحمة، شفاء، موعظة، عزيز، مبارک، بشير، نذير و... است و همهء اين اوصاف دلالت بربزرگی و قداست اين کتاب آسمانی ميکند. علت نامگذاری قرآن به اين نامها: الف ـ قرآن بخاطر اينکه در آيات زيادی از قرآن مجيد به اين نام «قرآن» ياد شده است. از جمله آيات مبارکه: (ق والقرآن المجيد ) و ( إنّ هذا القرآن يهدی للتی هی اقوم). ب ـ الفرقان بخاطر اين قول خداوند (ج): تبارک الّذی نزّل الفرقان علی عبده ليکون للعالمين نذيراً. ج ـ التنزيل بخاط اين فرمودهء خداوند (ج): و إنّه تنزيل ربّ العالمين. نزل به روح الأمين. د ـ الذکر بنا بر اين فرمودهء پروردگار: إنّا نحن نزّلنا الذّکر و إنّا له لحافظون. هـ ـ هرچه، الکتاب بنا بر اين قول خداوند (ج): حم. والکتاب المبين إنّا أنزلناه فی ليلةٍ مبارکة. اوصاف قرآنی هم در آيات متعددی از قرآنکريم وارد شده است. بسيار کم از سوره های قرآن است که خالی از صفت گوارای باشد که پروردگار عزّ و جلّ آنرا فرو فرستاده است، تا معجزهء جاودانی باشد برای خاتم النبیين، و طور نمونه چندی از آنرا ياد آور ميشويم: اول ـ اين فرموده پروردگار: يا آيّهاالنّاس قد جاء کم برهان من ربّکم و انزلنا اليکم نوراً مبيناً. دوم ـ اين قول خداوند(ج): و ننزّل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنين. ولا يزيدِ الظّالمين الّا خساراً. سوم ـ اين قول الله متعال: قل هو للذّين آمنوا هدیً و شفاء... چهارم ـ فرمودهء پروردگار: يا ايّهالنّاس قد جاءتکم موعظة من ربّکم وشفاءٌ لما فی الصدّور و هدیً و رحمةٌ للمؤمنين. قرآن همانند ـ قِراءَةً ـ مصدر ـ قَرَأَ، قِراءَ ةً و قرآناً ـ است. بعضی از از علماء به اين نظر اند و ازين قول تبارک و تعالی استدلال ميکنند: (إنّ علينا جمعه و قرأنه، و اذا قَرَأناه فتبعه قرآنه) يعنی قراء ته، پس کلمه ـ قرآن ـ بنا بر اين نظر مشتق است. بنا به نظر بعضی از علماء قرآن کلمهء مشتق نيست و اسم شناسايی «علم» يعنی نام اين کتاب آسمانی است، همانند (تورات) و ( انجيل). امام شافعی (رح) هم به همين نظر است. در رابطه به کتاب (مباحث القرآن ) از استاد مناع القطّان مراجعه شود. ابتداء نزول قرآن کريم: آغاز نزول قرآن کريم در هفدهم ماه مبارک رمضان بود و در آنزمان چهل سال از عمر پيامبر(ص) گذشته بود. وقتی که پيامبر(ص) در غار حراء مصروف عبادت بود آيات از اين وحی با حکمت الهی بر وی بواسطه جبريل نازل شد. جبريل او را در سينهء خود فشرد و رها کرد، و اين عمل را سه بار تکرار نمود و در هر مرتبه ميگفت: بخوان (إقراء) و پيامبر(ص) در هر بار پاسخ ميداد: من نمی توانم بخوانم، يعنی خواندن بلد نيستم. در بار سوم برايش گفت: اقراء باسم ربّک الذّی خَلَق. خَلَقَ الإنسان من علق. إقراء و ربّک الأکرم. الّذی علّم بالقلم. علّم الإنسان ما لم يعلم. (بخوان بنام پروردگارت که آفريده است، آفريده است انسان را از خون بسته، بخوان و پروردگار تو که با کرامت است، خداوندي که آموزانده است به قلم، آموزانده است انسان را آنچه را که نميدانست). اين آغاز نزول وحی و نزول قرآنکريم بود. بااينکه بعضی از اشارات و علائم که به نزول وحی و نبوت محمد(ص) دلالت مينمود قبل ازين نازل شده بود. از جملهء اين علائم دين رؤيا های صادقه در خواب و علاقه مندی پيامبر (ص) به گوشه نشينی و تنهايی بود. پيامبر (ص) هيچ خوابی را نميديد مگر اينکه به حقيقت می پيوست و درغار حرا به گوشه نشينی و عبادت ميپرداخت. روايت امام بخاری (رح) درين خصوص: امام بخاری (رح) درکتاب صحيح خود در باب بدء وحی روايتی را آورده است که دلالت برين گفته و چگونگی نزول قرآن کريم ميکند: او با سند خود از عائشه(رض) روايت ميکند که فرموده اند: اولين چيزی که رسول الله (ص) از وحی به آن آغاز کرد رؤيا های نيک در خواب بود، هيچ خوابی را نميديد مگر اينکه مثل روشنی صبح حقيقت پيدا ميکرد، بعد از آن علاقه مندی به گوشه گيری در او پيدا شد و در غار حراء شبهای متوالی پيش ازينکه به فاميل بر گردد خلوت ميکرد و به عبادت ميپرداخت، توشه خود را با خود ميبرد و دوباره بر ميگشت و از نزد خديجه (رض) توشه ميبرد، تا اينکه حق به او نازل شد و او در غار حراء بود، ملکی نزد او آمد و برايش گفت: بخوان. در جواب گفت: من خواندن نميتوانم. و پيامبر(ص) فرمود: آن ملک مرا گرفت و در آغوش خود فشرد، تا اينکه ترس از من دور شد، دوباره مرا رها کرد و گفت: بخوان. در پاسخ گفتم: من خواندن نميتوانم. برای بار سوم مرا در آغوش فشرد و رها کرد و گفت: بخوان بنام پروردگارت که آفريده است، آفريده است انسان را از خون بسته........ پيامبر(ص) با اين آيات به خانه برگشت و قلبش ميتپيد. صحيح بخاری جزء اول «رویا های صادقه تنها علایم و پیش زمینهء نزول وحی بودند، نه متن قرآن. هیچ کدام از آن رویا ها جزء قرآن نیستند. چون از خود این حدیث شریف معلوم میشود که شروع نزول آیات در غار حرا و بعد از آن رویا های صادقه و علاقه مندی پیامبر به گوشه گیری بود. غیاثی» در رابطه با نزول قران در ماه مبارک رمضان: درين رابطه نص صريح در خود قرآنکريم وجود دارد. خداوند (ج) فرموده است: شهر رمضان الّذی أنزل فيه القرآن، هدی للنّاس و بيّنات من الهدی والفرقان. هرچه ملک که قرآن را از جانب خداوند(ج) آورده است جبريل است: در این رابطه نص صریح در قرآنکریم وجود دارد: نزّل به الرّوح الأمين، علی قلبک لتکون من المنذرين، بلسانٍ عربیٍ مبين. و اين قول پروردگار: قل نزّله روح القدس من ربّک بالحق، ليثبت الّذين آمنواو هدیً وبشری للمسلمين. به اتفاق مفسرين مراد از روح الأمين يا روح القدس همان جبريل (ع) است و جبريل امين وحی خداوند(ج) است و وحی برای همهء پيامبران الهی بواسطهء او نازل گرديده است. اولين آية و آخرين آيتی که از قرآنکريم نازل شده است: اولين آيات که از قرآن کريم نازل گرديده است قسمت اول سورة علق است (إقرأ باسم ربّک الّذی خلق. خلق الإنسان من علق. اقرأ و ربّک الأکرم الّذی علّم بالقلم. علّم الإنسان ما لم يعلم) آخرين آيتی که از قرآن کريم نازل گرديده است اين فرمودهء پروردگار است: (و اتّقوا يوماً ترجعون فيه الی الله، ثمّ توفّی کلّ نفس ما کسبت وهم لا يظلمون) از جملهء همهء اقوالی که در این باب گفته شده است، اين قول صحيح و راجع است. اکثر علماء اسلام و در رأس آنها امام سيوطی آنرا پذيرفته اند، اين نقل قول از علامهء اين امت عبدالله ابن عباس (رض) است: نسائی از عکرمه از ابن عباس (رض) روايت ميکند که فرموده است: آخرين آيتی که از قرآن کريم نازل شده است اين قول پروردگار است: ( واتّقوا يوماً ترجعون فيه الی الله...)