ســــرایندۀ این غــــزل ســاز کرد
دف و چنـــگ ونی را هـم آواز کرد

غزل اصلآ کلمۀ پارسی است، که به معنی صحبت و محاوره کردن با زنان است، که مجموع صنایع غزل را تشبیب نیز گویند؛ اما در اصطلاح ادب به پارچه شعری اطلاق میگردد، که اقلآ از هشت بیت متوازن ترتیب شده باشد. وزن غزل زیاده از نصف هستی آنرا تشکیل میدهد؛ لهذا وزن و قافیه از اولین بیت غزل بر میخیزد، تمامی متن غزل را یکسان عبور کرده، ودر آخرین بیت آن مینشیند؛

هرگاه مرتبت وزن را در یک مصرع غزل نفی کنیم، دیگر غزلی وجود نخواهد داشت. زیرا الفاظ موزون غزل، سبب نوازش روح گردیده، هر حرف، هر بند و هرمصرع غزل درذهن شنونده، به تصویر در میاید، وبه اینترتیب شعر در تصور مخاطب نگاره های موضوع را خلق میکند.

چنانچه ما غزل را تعریف کردیم، وزنی که در آن بکار میرود ملفوظ است. ازینرو در تمام زبان هائیکه، وزن شعری در آنها ملفوظ است، امکان به نغمه کشیدن غزل را درخود دارند؛ اماغزل یک شکل خاص آوازخوانی است، که اصلآ مربوط زبان پارسی دری است که، بعدآ بز بانهای،عربی، اردو، و...انتقالکرده است

مغنی بخروش آورده پرده ـ غزلهای دری آغازکرده (نظامی)

درین زبانها خواندن غزل باین علت ممکن است که، سبب ثقیل واحد هجائی تلفظ شانرا تشکیل میدهد؛ یعنی زیر، زبر و پیش، در بیان تحریری و توصیفی آنها حروف را بحرکت می آورند.

هرگاه الفاظ غزلی به نغمه تبدیل میگردند، تمام خصوصیات وزنی غزل را چنانچه برچیدیم، در متن تالیف صوتی حفظ میشود. در مبدا غزل برای نوازش روح مخاطبین سرائیده شده است، که این خصوصیت معنوی غزل در تالیف آن، بشدت مورد توجه قرار میگیرد. ازین جهت غزل از نظر تالیف یک لحن پر است، یعنی حرفها نغمه ها را مشبوع میسازند. برای تزهین تالیفات صوتی، غزل را بتالیف پر و مخلوط انکشاف میدهند؛ اما یک غزل در نغمات مخلوط و خالی نمیگنجد.

بینمت منظوم و موزون ومقفی زآن ترا ـ دستیارخویش دارد زهره در خنیاگری (سنائی)

غزل را بسیط میگویند؛ زیرا که ابتدائی ترین شکل غزل است یعنی، دو مصراع اولین بیت غزل را در یک جملۀ صوتی داخل میکنند و، اینرا مطلع غزل میگویند. بیت های بعدی غزل را با یک جملۀ صوتی متفاوت از مطلع می آرایند، که اینرا متن غزل می خوانند. حدود عام غزل آنگاهیکه به ترکیب صوتی تبدیل میگردد؛ همین است.

گاهیکه، غزل بزبان اردو رایج گردید، به تقلید از طرز آوازخوانی « دهروپد » مطلع غزل را استهائی ومتن آنرا انتره گفتند؛ اما این نامگذاری به غزل نمی چسپد؛ زیرا استهائی وانتره در، « دهروپد» همچنانیکه درننن« خیال» بیک جمله یا فقرۀ ناموزون اطلاق میگردد: (هدف از نا موزون اینجا اینست که، این فقره ها؛ پابند عروض شعری ما نیستند ورنه خود دهروپد و خیال ازوزن خیلی موثق و مسبوط موسیقیائی برخوردار هستند) نه بیک بیت که، حاوی دو مصراع مقفی وموزون است، این وضعیت تعدی در حدود غزل محسوب میشود.

غزل را متناوب میگویند آنگاهیکه، برای هر مصرع بیت مطلع غزل یک جملۀ جداگانۀ صوتی اختصاص داده شود که، این دو جمله در ترکیب با هم یکسان ومانند نباشند؛ بلکه باهم در تفاوت وتناوب آوازی تالیف گردند. لهذا مطلع غزل از دو بخش یا دو ترکیب بوجود مییاید که، در عین زمانیکه بین خود هم آهنگ و هم جنس هستند، از نظر گلکاری و آرایش نغمه ها از هم متفاوت میباشند. وقتیکه در متن غزل متناوب عبور میکنیم؛ یک جملۀ صوتی غیر ازدو جملۀقبلی که در مطلع استفاده شده بود؛ باید تالیف گرددکه، مجموع چنین متن و مطلع را از نظر صوتی غزل متناوب یا تالیف متناوب مینامند.

غزل را ناب میگویند آنگاهیکه، دو مصراع مطلع از دو جملۀ صوتی نا مشابه تشکیل شده باشند و، هر مصرع متن غزل نیز از یک جملۀ متفاوت صوتی از دیگری تالیف گردد که، چنین ترکیب را غزل ناب یا تالیف ناب خوانند.

این سه مرحله یا سه نوع ترکیب در غزل امر تصادفی نبوده بلکه، بیک سلسله عوامل دیگری ربط میگیرند؛ زیرا غزل بسیط در حدود یک جمع ویا کمتر از آن و تکرارهمین نغمه های جمع در یک طبقه صورت میگیرد و، این چیزی است که در دسترس همگان قرار دارد. در غزل متناوب چون؛ حدود گلکاری های صوتی انکشاف میکند، لهذا در یک جمع نمی گنجد بناً مولف لحن باید بیک جمع باضافۀ یکربع و یا یک جمع باضافۀ یک خمس مراجعه کند.

غزل ناب است؛ زیرا که ترکیب خیلی گیرا و شیرین است و، آن به این علت که، لحن در جمع کل تالیف گردیده است این اصل عام است در موسیقی؛ هراندازه که تعداد نغمات و درجه ها ی متفاوت در یک تالیف زیادتر باشد، تالیف بهمان اندازه دلنشین و جالبتر خواهد بو د. در همین مقطع است که، پای تجربه، پختگی صدا وشناسائی غزل سرا در موضوع مطرح میگردد. تمدید آواز تا حدود یک جمع باضافۀ ربع یا خمس، این وضعی است که در دسترس همگان قرار ندارد؛ زیرا در آوردن صدا چیزی است و تلفظ کردن صدا چیزی دیگری و، این توانائی را تنها کسانی میتوانند ادعا کنند که، در موسیقی شناخت و آموزش ریشۀ دارند.

غزلیکه در نغمه های پرو مخلوط ودر نوع ناب تالیف میگردد؛ بدون شک مشکلترین شکل آواز خوانی در موسیقی است.

بزرگترین غزل سرای پارسی دری در عصرما، استاد مرحوم سراهنگ بود. استاد علاوه براینکه از حسن انتخاب عالی برخوردار بود؛ این غزلیات را در ترکیب های متناوب و ناب تالیف و تقدیم میکرد. تک بیتی ها « شاه فرد ها » از نوآوری های استاد مرحوم در غزل معاصر بود، استاد درین تک بیتی ها در عین وقتیکه هم آهنگی صدا را حفظ میکرد، موضوع غزل را بفردوس میکشاند.

جناب مرحوم مهدی حسن صاحب، غزل سرای بزرگ زبان اردو بود. مقام این شخص آنقدر شامخ است درین فن که، حتی دوباره خوانی غزل هایش برای آوازخوانان خودرو و مبتدی مشکل وحتی ناممکن است.

مرحومه خانم اختری بیگم، غزل سرای موفق دیگری بود که، تا چندین نسل آینده غزل ها و ساخته هایش مایۀ تسکین روح غزل دوستان خواهد بود.

برازندگی این غزل سرایان نه درین است که، غزل را خوب می خواندند؛ بلکه تمام غزل ها را خود تالیف و ترکیب میکردند، به اینترتیب وزن در غزل را با پوست و استخوان خویش لمس و احساس می نمودند، ایشان نه بر اشعار خود پرداخته و خانگی غزل ترتیب میکردند؛ بلکه بشعریکه قاعده و بحور وزنی آن چند صد سال قبل از طرف سخنوران بزرگ طرح وتائید گردیده بود؛ طبع آزمائی مینمودند، یعنی خصلت عروض شعررابوزن موسیقیائی انتقال میدادند. (اخیرآ من متوجه شدم که، شخص یا اشخاصی، برای غزلهای اردوی مرحوم مهدی حسن صاحب، بزعم خود، تصنیفی بدری نوشته اند؛ چنین اشخاص اگردر تقطیع شعر مهارت نداشته باشند؛ عینآ بدان میماند که، دندانسازی بدون گرفتن قالب بکسی دندان بسازد!!!؛ امید که این مرحومین را بگذارند، آرام بخوابند.}

غزل از شروع الی ختم بالای یک دور وزنی تالیف میگردد. چون وزن زبان اصلی غزل، یعنی پارسی دری؛ ملفوظ است؛ این وضعیت خصوصیت منحصر بفرد را در غزل بوجود آورده است، که روی این ملحوظ غزل را نمیتوان در هر زبانی تالیف کرد، حتی اگر غزلی را به لهجۀ پارسی پهلوی تلفظ کنند، خصوصیت وزنی غزل مضمحل میگردد.از اینجاست که، از ذخیرۀ سرشاری نظم زبان پارسی، پهلوی زبانان، ندرتآ آنرا به نغمه می آورند؛ زیرا نا همسوئی شدید در خصوصیت گویائی و نوشتاری زبان نزد شان وجود دارد که، غزل را باید بزبان تحریر بخوانند؛ چون اینوضعیت از زبان عام یا طرز گفتار مانوس و معمول نزد شان بدور میشود، لهذا چنگی بدل ها نمیزند که، به اینترتیب رابطۀ زبان و موسیقی با ساخت و پدیده های جغرافیائی آشکار میگردد.

پس غزل آنگاه که در قید نغمه در آید بدو قسمت منقسم میگردد، یکی ساده، که در بند یک مقام، آواز یا شعبه باقی میماند، ودیگری مرکب، که نغمات موافق را در مقام، شعبه و آواز دیگر جستجو میکند. هرقدر تالیف گیرا و جذاب باشد، متن غزل طویل و دلپذیرتر است، بهترین تالیف در غزل آنست، که موسیقی موضوع و محتوای شعر را در ذهن شنونده زنده بسازد

یک غزل سرای خوب کسی است، که بر علاوۀ خصوصیات موسیقیائی، باید کلمات و حروف را خیلی روشن وبدیع تلفظ و بیان کند. غزل آنگاه به اوج میرسد که، شنونده را با خود کوچ دهد؛ به اینترتیب الفاظ شعر در ذهن مخاطب زنده و متحرک میگردند، هر بند، هر مصرع وهر بیت جدید شعر؛ عمق تفکر را در شنونده به حدی بالا میبرد که، اورا نزدیک به مبدا و مرجع هنر میکند که، به اینترتیب بالای روح سامعین غزل تاثیر میگذارد.

پس پر محتوا ترین بخش موسیقی آوازی یعنی آن بخشی که روان انسان را تغذیه میکند، همین غزل است که، خود خصوصیت آهنگی زبان پارسی در ی است.

اخیرآ ازطرف همین استاد های خارج کشور گفته شد که، غزل بخش سبک یا سطحی موسیقی را تشکیل میدهد؛ چنین اظهارات غیر مسولانه بوده، بواقعیت هیچ رابطۀ ندارند؛ درحقیفت این اشخاص خود، در موسیقی دید و شناخت، سبک وسطحی دارند که، در رسانه های بیرون کشور تریبون ها را تصرف نموده اند، و سفیهانه ثقافت و فرهنگ ما را تخریب و تحریف میکنند.

 مقالۀ را که مطالعه فرمودید، یک عنوان از کتابی است که، اینجانب در مورد موسیقی نوشته ام، که اکنون آمادۀ چاپ است؛ امیدوارم در آیندۀ قریب خدمت علاقمندان قرار گیردد

نجیب سخی

• افزودن جدید جستجو
• نظر ها

•   |139.141.52.xxx |2011-03-23 16:54:16 عبدالواسع-كويت  - نقدي بر وازه غزل
  نويسنده محترم،كلمه غزل عربي ميباشد نه فارسي.
  • 0
  • 1

  پاسخ | بازگو

•   |78.244.229.xxx |2011-03-24 15:00:51 ناشناس
  حد اقل غزل پنج بیت است نه هشت
  • 0
  • 0

  پاسخ | بازگو

•   |86.71.163.xxx |2011-03-25 21:58:16 سخی نجیب  - غزل در موسیقی چیست
  عبدالواسع-كويت نوشت:

  نويسنده محترم،كلمه غزل عربي ميباشد نه فارسي.

  
  جناب عبدالوسع !
  معادل عربی غزل تشبیب و نسیب است ؛ در ادبیات قدیم زبان عربی مصاحبه و محاوره با زن ان چه در متن شعروچه نزدشاعردرفوق مفاهیم قرارنداشت ؛درحالیکه برعکس درادبیات پارسی معاشرتومصاحبت بازنا ن مادون مسائل ومفاهیم نبود؛که اینوضعیت زمینه سازسخن پردازیها،تخیلات وتصورات وسیعی گردیدهاست؛ازاین جاست که غزل کلمه یااصطلاح پارسی است.دیدگاه عامیانه در تفکیک کلمات اصیل عربیومعرب دچاراشتباهمیشودچنا نچه نزدشخص عامی اگربگوئیدکه خودکلمۀ فارسی اصطلاح عربی است،شماراتکفیرمیکنندکهاین ضدیت ناشی از فق ر فرهنگی تکفیر کندگان میشود زیرا شما واقعیت را گفته اید.
  • 0
  • 0

  پاسخ | بازگو

•   |86.71.163.xxx |2011-03-25 22:10:00 سخی نجیب  - re:
  ناشناس نوشت:

  حد اقل غزل پنج بیت است نه هشت

  
  حناب ناشناس !
  هشت بیت حداقل غزل است آنگاهیکه مفهوم غزل معاشره و مصاحبه با معشوقه باشد که ، همین تعب یر و مرام نخست غزل هم است.
  این دو نظر که بدون سند و حجت برسم سخن رایگان طرح شده بودند ؛ من پابند به  اصول تبادله به آنها جواب ارائه کردم ؛ واگرنه این نظرات خارج از موضوع بحث ما طرح شده اند ؛ زیرا غزل د راین نوشته نه بمفهوم ادبی ان ، بلکه بمثابۀ یک اصل هنری و موسیقیائی ارزیابی میشود .
  این خوانندگان بق ول معروف در جلد چسپیده اندو از متن غافل هستند.
  • 0
  • 0

  پاسخ | بازگو

نوشتن نظر

Your Contact Details:

نام:

ایمیل:  اعلام نکردناعلام کردن

Comment:

عنوان:

قالب نوشته:         -رنگ-آبی کمرنگسیاهآبیبنفشخاکستریسبزلیموییقرمز آلبالوییسرمه ایزیتونیزرشکیقرمزنقره ایآبی سیرسفیدزرد -اندازه-ریزکوچکمعمولیبزرگبسیار بزرگ

Message:

Security

کد آنتی اسپم نمایش داده شده در عکس را وارد کنید.

!joomlacomment 4.0 Copyright (C) 2009 Compojoom.com . All rights reserved."