شاعر گرامی آقای یگانه سلام.سپاسگزار می شوم اگر
لطف کنید و کلمه ی ( جوغالک ) را معنی بفرمایید

یک پرسش
آیا می شود کلمهء ( تبعیض) را با ریز و نیز و تیز و چیز قافیه ساخت ؟ اگر بلی چرا؟ واگر نه ، چر ا کردید؟
در انتظار جواب

جناب شکیب،با عرض سلام. «جوغالک» روستای زادگاه من است در ولایت غور. در برابر این کلمه ستاره گذاشته بو دم، ولی هنگام نسخه برداری و ارسال شعر، پانوشت، افتاده است. ممنونم از یادداشت دلسوزانة تان که باعث کا مل شدن متن گردید.

جناب هاتف، درود بر شما. مانعی برای قافیه ساختنِ کلمهء (تبعیض) با ریز و نیز و تیز وجود نخواهد داشت. ز یرا، موسیقی امر شنیداری است و در تلفظ ما و شما(نه در تکلم عرب)، فرقی میان «تبعیض» و «ریز»، «چیز»... وجود ندارد و اصلاً بزرگان شعر، چنین رفته اند؛ مثلا: حکیم فردوسی، «وحی» و «نهی» را بر پایة تلفظ فارسی ، قافیه نموده است: چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی / خداوند امر و خداوند نهی

شاعر محترم سلام،
شما میدانید که درواژه های «نهی» و«وحی» اختلاف حرف « روی» که رعایت آن شرط اصلی است و جود ندارد یعنی این دو کلمه را بی هیچ مانعی می توان قافیه ساخت اما در مورد « تبعیض» با «تیز» و«ریز» اختلاف «روی» وجود دارد . اگر فراموش نکرده باشید حتی «شایگان» شدن قافیه در شعر ، با وجود اصل شنیداری بودن موسیقی ، یکی از عیوب قافیه به شمار می رود پس چطور میتوان اختلاف در حرف « روی» را که از عیوب بر جستهء قافیه به شمار می رود به دلیل اصل شنیداری بودن موسیقی ،توجیه کرد؟ با چنین استدلالی به نظر شما هرج ومرج حکمفرما نمی شود؟ یعنی می توان « رقاص» رابا «عباس» و مثلا « عکاث » قافیه ساخت؟ بدلیل شنیدا ری بودن موسیقی؟ در یک کلام: «اصل رعایت روی» را باید از اصل های پذیرفته شدهء قافیه حذف کنیم؟
باحرمت ب ه شما

با عرضِ سلام،
1 ـ «وحی» و «نهی» را به عنوان هجای قافیه و گواه همخوانی «ح» و «ه» آوردم که اگر چنین همخوانی وجود نمی داشت، همکاری آنها در قافیه، بلا مانع نبود. البته، وفاق «ح» و «ه» می تواند سرمشقی با شد برای همصدایی «ض» و «ز» در هر جایی که هستند.
2 ـ با پذیرش اصل شنیداری قافیه، «ض = ز»، آخرین حرف « تبعیض»، و «ز»، پسین حرف دیگر واژه های قافیه، یکسان انگاشته می شوند؛ یعنی اصل قافیه که روی باشد، بی خ لل و هرج و مرجی، محفوظ می ماند.
3 ـ حتی در زمانی که شعر در پای قافیه، کشتنی محسوب می شد، شایگان در ق افیه، ناروا نبود، بل، مطابق حکم منصفانة شما، عیب قافیه محسوب می گشت و «قدما این نوع قافیه را در غزل و قصیده بیش از یک بار نمی آوردند.» و البته، نظرِ کلی سرامدان شعر این بود که «گرچه بعضی شایگانست از ق وافی، باش گو».
3 ـ سربلندم که چنین قلم های مقتدری بر شعر وارة من می گذرند و آن را سزوار عنایت و بررس ی می دانند. بی انصافی خواهد بود پنهان کنم که تبادل نظر با شما صاحبنظران در دامنه های بهار و جوغالک، برایم مایة مباهات و شادمانی است. با عرض حرمت.

شاعر گرامی
می پذیرم که غزل تان ، منهای یک بیت زیباست ، اما نمی پذیرم که در واژه های « تبعیض» و « نیز » به خاطر شنیداری بودن موسیقی ، اختلاف « روی» وجود ندارد. در قوافی متعدد این غزل «ز» حرف«روی» است که به هیچ وجه با«ض» همسان نیست.
شعر درزبان ما تنها امری شنیداری نه ، که امری نوشتاری ودیداری نیز هست. رعایت حرف «روی» از واجبات وحفظ قواعد نوشتاری جزء وظایف سراینده گان است. ما وقتی شعر می نویسیم ، تار نمی نوازیم. سخن مینوسیم واین خیلی اهمیت دارد! نوشتن را می گویم!
با ندیده انگاشتن آرایشهای لفظی ، بسا زیبایی های بدیعی را باید به کوچه بریزیم ... که چنین مباد.
انتظار دارم حقیقت را بر مصلحت رجحان دهید ، در غیر آن تمنا دارم مواردی را که بزرگان دیگر چنین کرده یعنی «ض» را«ز» و «ص» را با «س» حرف « روی» س اخته باشند نشان داده تا موجبات آرامش ما هم فراهم شود.
مورد«وحی» و « نهی» چیز دیگریست واختلاف در ماقب ل «روی» است که بخاطر قریب المخرج بودن در مواردی جایز است وبزرگان چنین کرده وخواهند کرد، «ض» رابا «ز » ، «روی» ساختن ، لااقل برای من که سی سال است با ادبیات سروکاردارم تازه گی دارد.
درهرحال ، قربان شم ا ولطف شما
ص.راهی

با عرض سلام، در این که «رعایت حرف «روی» از واجبات است.»؛ «حفظ قواعد نوشتاری جزء وظایف سراینده گان اس ت.» و «با ندیده انگاشتن آرایشهای لفظی ، بسا زیبایی های بدیعی را باید به کوچه بریزیم ... که چنین مباد .» جای هیچ تردیدی نیست. سخن اصلی این است که: قریب المخرج بودن«ح» و «ه» در «وحی» و « نهیِ» هجای قافیه ، مایة وفاق آنها، ولی واحد المخرج بودن «ز» و «ضِ» «تبعیض» و «لبریز» در «روی»، مایة شقاق اینهاست. یعن ی در این جا، آب با پنجاه درجة سانتیگراد، داغ می شود، ولی در صد درجه، منجمد می گردد.
بحث قافیه نمی ت واند نقلی باشد. در این عرصه ندای عقل، شنیدنی است. یعنی، قدما برای ما ماهی صید نکرده اند، ولی شیوة ما هیگیری را بنا نهاده و باقی گذاشته اند. اگر قافیة «ض» و «ز» را در شعر آنان نیافتیم، در اصلِ ارجحیت مل فوظ بر مکتوب، که در سنجش وزن و قافیه که هم آنان باقی گذاشته اند، خواهیم یافت. در حواشی همین بحث دراز دامن است که حدود هشتاد سال قبل، میرزاده عشقی نیز در روی شدن «ت» و «ط» عیبی ندید و «میرزا علینقی در مقاله ای با عنوان اصلاحاتی در باب قافیه در ضمن بحث مفصلی، قافیه شدن حروف همصدا را مانند: «ث» و «س» و «ص»، «ذ» و «ز» و «ظ» و «ض»، «غ» و «ق»، «ح» و «ه»، «ت» و «ط» جایز دانست.» نقلِ سرنوشت وزن و قافیه د ر پنجاه سال آخر در حضور شما را زیره بردن به کرمان می دانم.
همچنان با جانبداری شما از صورت نگارشی قاف یه، پیداست که ما هردو در حواشی این بحث قدیمی در برابر هم قرار داریم. یعنی اینجانب، با حفظ احترام به دیدگاه شما، شیفتة آن آرایی هستم که هستیِ قافیه را با عنایت به ویژگیهای زبانِ مربوط در خدمت شعر تفسیر می کنند و همچون ارستو معتقدند که «واژه هاي مكتوب نمادهاي واژه هاي ملفوظ اند.»؛ نه برعکس. با عرض حر مت.