در حـاشیـه کـلام ازلی و دکتـر سـروش

نشریهء سیاسی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی افغانستان

مقـــــــالات - مـــذهبـــی

نوشته شده توسط مهران موحد

دوشنبه ، 18 آبان 1388 ، 14:28

در ایام اخیر از روی تصادف رساله ای به دستم رسید به نام «کلام ازلی و دکتر سروش» از شخصی به اسم الحاج استاد ضیائی (مولوی عبدالمالک ضیائی). گرد آورنده این رساله کوشش کرده است که در رد سخنان سروش در خصوص ماهیت وحی وقرآن، استدلال هایی را مطرح کند و به قول خودش "فسادهای" نهفته در سخنان سروش را برملا کند.

من در این جا کاری به این ندارم که تا چه حد سخنان و استدلال و منطق استاد ضیائی بر مبنای درست بنا یافته است و عاری از غرض و مرض و تعصب است و نیز به این نمی پردازم که بحثی را که سروش در مورد ماهیت وحی و قرآن مطرح کرده تا چه اندازه استواری منطقی دارد و قابل توجیه و دفاع است. آن چه که می خواهم در این جا طرح کنم یکی- دو نکته در حاشیه این رساله است:

اول. رساله استاد ضیائی از نظر ویراستاری دچار کمبود های جدی است. در این رساله نه از علائم سجاوندی خبری است و نه فقره و جمله به صورت درست، قابل شناسائی است. در سراسر این اثر کمتر موردی را می یابیم که در آن به مرجع و ماخذی ارجاع داده شده باشد. خواننده هنگام خواندن این رساله گاهی به این تصور می رسد که نویسنده رساله، شخصی بی حوصله بوده که حتا بازبینی سریعی هم به آن چه که نوشته نکرده است و به سرعت و بی حوصلگی، مطالب را سر هم کرده است و گاهی حتا به این نیاندیشیده که آیا توانسته سخنی معنادار به خورد مخاطب بدهد یا خیر. گاهی خواننده احساس می کند که گرد آورنده رساله، کتابی از کتب کلاسیک علم کلام را جلو خود گشوده و ترجمه شتابزده ای از آن روی کاغذ ریخته است. روی همین جهت است که من بیش از این که از کار الحاج استاد ضیائی به "نوشتن" تعبیر کنم، ترجیح می دهم به "گردآوردن" از آن یاد کنم.

نویسنده کوشیده از طریق نوشتن جملات و اصطلاحات قلمبه سلمبه دانشمندی و فضل خود را به رخ خواننده بکشد(از جنس همان فضل فروشی های بی مزه فقیهانه) ولی این کوشش وی برای مغلق نویسی و قلمبه گویی، باعث شده جملات و عبارات نا مفهومی را روی کاغذ بریزد که شاید اگر از خودش هم بپرسی معنایی دستگیرش نخواهد شد.

روی همرفته، می توان گفت: گرد آورنده این رساله از روش های جدید در زمینه مهارت های نویسندگی هیچ اطلاعی ندارد. از این رو، خواننده موقعی که بخواهد همه این رساله را بخواند باید خود را به مشقت بیندازد تا مثلا بداند که شروع جمله در کجاست و پایان آن در کجا است. یا باید خود را به زحمت بیندازد تا بداند که فلان کلمه به کلمه گذشته ربط دارد یا به کلمه آینده.

این نارسایی های زبانی و ویراستاری باعث شده که خواننده رغبتی برای خواندن این رساله از خود نشان ندهد چرا که خواننده ، نوشته ای را به خاطر این می خواند که لذت ببرد نه این که گرفتار مشقت شود و چشم خود را آزار یافته ببیند!.

دوم. به نظر من همین که یکی از علمای مذهبی ما خرق عادت کرده و قدم جلو گذاشته و سعی کرده به یکی از شبهاتی که در مورد قرآن اخیرا مطرح گردیده، پاسخ دهد اتفاق مبارکی است- جدای از این که آیا تا توانسته به خوبی از عهده این کار برآید یا نه. علمای مذهبی ما عموما متاسفانه هیچ علاقه ای به مباحث و مسایل روز نشان نمی دهند و سرگرم حل کردن مسایل کوچک وبی ارزش دیگر هستند که به هیچ یک از مشکلات جامعه ما پاسخ نمی دهد و هیچ نیازی را برطرف نمی نماید. مثلا آن ها به حل این مساله مشغول هستند که "اسقاط" روا است یا ناروا یا این که "توسل" از نظر شرع جواز دارد یا نه! و یا این که مبلغ مهر حوا همسر آدم علیه السلام چه اندازه بوده است!.

با این همه، اشکالی که در کار الحاج استاد ضیائی به نظر می رسد این است که وی نتوانسته یا نکوشیده که کار خود را پخته تر و منسجم تر بیرون دهد. به طور مثال، علاوه بر مشکلات و نارسائی های جدی ویراستاری و زبانی که در این رساله به چشم می خورد و من به آن سابقا اشاره کردم، به مشکل دیگری هم در این رساله بر می خوریم و آن این که گرد آورنده رساله کوشیده میان بحث عقلانی و ستیز و جدال زبانی خلط کند که این امر به اشکالات کار افزوده است.

نویسنده رساله در همان شروع بحث به این نکته اشاره می کند که علمای سلف اجماعا! گفته اند: من قال بان القرآن مخلوق فقد کفر= کسی که معتقد باشد به این که قرآن مخلوق است، کافر است. نویسنده با نقل این عبارت از سلف خواسته تکلیف کسانی را که به مخلوق بودن قرآن قول کرده اند( همانند گروه معتزله و عبدالکریم سروش) روشن کند وآن ها را انگ "کافر بودن" بزند.

من همان طوری که پیش تر گفتم نمی خواهم در این جا در صدد ارزیابی گفته های هیچ کدام از طرفین بحث برآیم و به این هم کاری ندارم که این علمای سلفی که بر کافر بودن کسی که قایل به "خلق قرآن" است، اجماع کرده اند چه کسانی هستند. ولی در حاشیه این مباحثه می توانم این را بگویم که هنگامی که نویسنده محترم رساله"کلام ازلی و دکتر سروش" در صدد پاسخ عقلانی دادن به سخنان سروش است، پیش کشیدن بحث کافر بودن یا مسلمان بودن سروش یا هر کسی که عقاید سروش را طرفداری می کند، کاملا بی جا و بی معنا است چرا که مباحثه، منطق ویژه ای دارد و آن پرهیز از پرخاشگری و خشونت و سعی ورزیدن برای تلطیف فضای گفتگو است. به نظر شما چه خشونت زبانی ای از این بالاتر که کسی را به خاطر عقایدی که دارد کافر خطاب کنیم. در این صورت چه جایی برای مباحثه و مناقشه عقلانی باقی خواهد ماند.

اگر ما بخواهیم در مباحثه از روش های پرخاشگرانه و خشن کار بگیریم کارمان شبیه کار علمای مذهبی پاکستان خواهد بود که مردم را جمع می کنند و سر وصدا راه می اندازند وبساط مناظره را پهن می کنند و پس از این که یکدیگر را با الفاظ رکیک و کلمات زننده و عبارات مهیج، خطاب قرار دادند و احساسات مردم را برانگیختند بدون این که نتیجه ای از دایر کردن جلسه بگیرند، ختم جلسه مناظره را اعلام می کنند. تنها نتیجه ای که از این گونه مناظره ها به دست می آورند شعله ور ساختن بیشتر آتش کینه و نفرت و پراکندن تخم تعصب میان مردم است.

باید بکوشیم برای ریشه کن کردن فرهنگ خشونت، راهکارهای منطقی پیدا کنیم و برای رواج یافتن مصالحه و مدارا آداب گفتگو و محاجه را رعایت کنیم.ارسطو در کتاب خود به اسم "توپیکا" که در خصوص آداب مباحثه نوشته است کسانی را که در هنگام مباحثه و پس از آن که نتوانستند از راه استدلال مقصود خود را به کرسی نشانند، به خصومت و پرخاش ودشنامگویی متوسل می شوند «کج خلق» نامیده است.

در فرجام بازهم به این نکته تاکید می کنم که انتشار رساله "کلام ازلی و دکتر سروش" از سوی یکی از علمای مذهبی را گامی مثبت در عرصه رونق گرفتن بحث های دینی در جامعه می دانم ولی در ضمن، از نویسنده این رساله خواهش می کنم که موقعی که می خواهند به مخاطبان عام، سخنی بزنند کوشش کنند سخن خود را سنجیده تر و پخته تر بیرون دهند و فضای عقلانی مباحثه را با ستیز و خشونت، تیره و غبارآلود نسازند و به سازش و مدارا ارزش قایل شوند. افزون برآن، بکوشند آن چه را که می نویسند با معیارهای امروزی نوشتن سازگار بسازند تا خوانندگانی همچون من بتوانند با رغبت و میل زیادتر، آن نوشته را بخوانند نه این که با مشاهده کمبودهای فنی آن نوشته به کلی از خواندن آن سرباز زنند.