غبـــار پــاســدار معبـــر تـــاریخ | شخصیت هــــای مـــلی، ادبـــی و تــاریخـــی KHAWARAN.COM خاوران

نشریهء سیاسی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی افغانستان

غبـــار پــاســدار معبـــر تـــاریخ

نوشته شده توسط پوهندوی محمد عابد حیدری

دوشنبه ، 12 بهمن 1388 ، 22:42

غبـــار پــاســدار معبـــر تـــاریخ غبار مورخ تیز بین، محقق وپژوهشگر متعهد، مبارزنستوه، دانشمند سترگ...

سی ودو سال است که دیگر در جمع ما نیست. به نقل از صفحه ۲۷۲ جلد دوم افغانستان در مسیر تاریخ «میر غلام محمد غبار پسر میرزامحبوب خان و متولد در شهر کابل در سال ۱۲۷۶ شمسی برابر با سال ۱۸۹۸ میلادی است.» وفات او ۲۶ دلو ۱۳۵۶ خورشیدی مطابق پنجم فبروری ۱۹۷۸ میلادی پوهندوی محمد عابد حیدری شهر بن کشور المان.

پیرامون زندگی، کار نامه وشخصیت بزرگ و چند بعدی این مورخ و پژوهشگر که مبارزه با استبداد کور مستبدین بیگانه پرور در نوشته هایش متبلور است،

نه تنها در سطح ملی، بلکه در مقیاس جهانی نیز مطالب و مقالات متعدد تحقیقی، تحلیلی وتاریخی برشته تحریر آمده است. غباربیشتر در چهره یک مورخ مطرح است. وی با نگاشتن نخستین تاریخ تحلیلی معاصر افغانستان مطابق معیار های قبول شده ای پژوهش درین عرصه از علوم انسانی بعنوان تاریخنگار علمی شناخته شد. وی با آگاهی از ضرورت های حیاتی جامعه ومردمش به تاریخنگاری، با نوشتن اثر گرانسنگ «افغانستان در مسیر تاریخ» برای نخستین بار به نگارش تاریخ دست اول ومیتودیکی کامیاب گردید. متن و محتوای این اثرٍ بی بدیل ثابت ساخت که:یک پژوهش هنگامی ارزشمند خواهد بود که پس از پایان یافتن تحقیق، با استقبال گرم مخاطبان خود روبرو گردد.

غبار«بنیانگذار تاریخنگاری علمی ـ تحقیقی» تاریخ معاصر افغانستان که به حق او را مفاخر مورخان معاصر وطن دانسته اند، ارزش نوشته هایش تنها در کثرت آنها نیست، بلکه در تاریخ نویسی با چنان مو شگافی و دقت بیسابقه توآم است که با آنچه هم عصرانش درین مسایل نوشته اند، تفاوت بارز و عمده دارد. در مقرارت و احکام عرصه تاریخنگاری این معیار که مورخ واقعبین وبا تجربه تلاش خود را صرف گزافه گوئیهای کودکانه و قصه سرایانه نخواهد کرد، بلکه بر عکس با تقرب به آموزشهای ضابطه مند علمی و بکار گیری روشهای پژوهشی سنجیده و علمی، در پی تدوین و تبین تاریخ واقعگرا مبتنی بر اسناد، مدارک و شواهد بر خواهد آمد. این امر خطیر در مورد همه آثار مورخ غبار و بخصوص افغانستان در مسیر تاریخ، متبلور است.

بدون شک همه تحولات تاریخی در فضای بیکرانه ای زمان و مکان شکل می یابد. لیکن انگشتان خلاق و توانای مورخ است که آنها را به تصویر کشیده و از فراموشی ونسیان محفوظ میدارد. در تحقق این امر سترگ سلامت وجدان مورخ، صلاحیت واعتبار علمی او، درستکاری، شرافت و با لاخره صداقت او نقش اساسی دارد. در صورت عدم رعایت اصول علمی – تحقیقی نگارش تاریخ، ارزشی راکه باید یک کتاب تاریخی داشته باشد، نخواهد داشت. گیورگ وایتس را عقیده بر آنست که:«شاید هیچ دانش دیگر بیش از تاریخ، از کار اهل تفنن لطمه ندیده است. » اگر ادعا شود که این آفت در آثار عده ئی از تاریخنگاران یا اگر دقیقتر گفته شود (تاریخ سازان) ای پنج دهه اخیر کشور کاملآ مشهود است، بی جا نخواهد بود. اما خوشبختانه با خلق «افغانستان در مسیر تاریخ» بر همه لاطائیات این مفتنین مورخ نما، خط بطلان کشیده شد.

در مقاله نشر شده ای مورخ معاصرکشور استاد پروفیسور سید سعدالدین هاشمی درصفحه ۱۴۹ «مجموعه مقالات»چنین آمده است: اگر تاریخ معاصر افغانستان را غبار نمی نوشت وبدفاع از مظلوم و توده‌‌ مردم بر نمی خاست و تیشه به ریشهُ ارتجاع، استبداد، استعمار و استثمار فرهنگی و اقتصادی نمیزد، یکتعداد حقایق تاریخی عقب پرده ای نیم قرنه ئی افغانستان بکُلی وبرای همیشه تاریک و نا معلوم میبود. غبار آغاز گر مرحله نوین تاریخ نویسی تحلیلی و تعلیلی افغانستان، با این اقدام ارزشمند تاریخی، بار اول پرده از جعل تاریخ کشور برداشته، تاریخ اشرافیت متروک و جعلی افغانستان را روانه گورستان تاریخ ساخت.

غبار تاریخ معاصر افغانستان را به شیوه علمی باز نویسی کرد و با این طرز تاریخنگاری، کتب وآثار فرمایشی گمراه کننده، مسخ شده خلاف منافع ملی و همنوا با سیاستهای دولتهای استبدادی و استعدادکش که تمام فضایل و افتخارات تاریخی را به نفع شخصی، فامیلی، قومی و قبیله ای میچرخاندند و تمام معائب را بجانب مقابل و مخالفین احاله میکردند، جای خودش را به شیوه و میتود جدید علمی عوض کرد. (ص ۱۴۹مجموعه مقالات سمینار یاد بوداز یکصدوسومین سال تولد غبار)

غبار گواه برهنه گو آزاد زبان بود که حقایق تاریخی نا گفته را ثبت اوراق تاریخ معاصر افغانستان ساخت. تاریخ هایرا که فقط به ثبت و ضبط وقایع وکار نامه های اشخاص معدود، غیر علمی، غیر واقعی و به سود سلطنت و خانواده سلطنتی و دشمنان بیداری و آگاهی توده های مردم، محض نقش تبلیغی داشت، ازمقامش فرو آورد.

میر غلام محمد غبار در اثرش از نظام استبدادی حاکم، نابرابریهای جامعه، زنده گی محرومان و مظلومان، از تضاد های نگفته جامعه، از درد های نهفته، از بیداد گری واختناق با اتکا به اسناد، شواهد ومدارک معتبر سخن میگوید.

هانری ایرنه مارو در صفحه ۳۵۵ جلد چارم «روشهای پژوهش در تاریخ» مینگارد: «اولین اصل در قانون تدوین تاریخ آنست که جسارت بیان آنچه را که نا درست میپنداریم بخود راه ندهیم. دوم آنکه در ارایه آنچه درست میدانیم، پروا نکنیم.» نظرات هانری را در نحوه تاریخنگاری غبار بوضاحت میتوان ملاحظه کرد. این پیشقراول تاریخنگاری علمی هر آنچه را حقیقت و علمی میدانست، در تحریر اش قطعآ پروا نکرد که صفحات هر دو جلد افغانستان در مسیر تاریخ، خود گواه این مدعاست.

در تاریخنگاری علمی (نه جعل تاریخی) مورخ در شناخت وقایع تاریخی باید بتواند مایه اصلی وقایع را شناسائی نموده، درون و بیرون یک واقعه را از هم تمیز دهد. زیرا نگارش تاریخ بدون اتکا بر شناخت زمینه های ظهور یک حادثه جدا از علت یابی، تحلیل، تعلیل و نتیجه گیری، یک شیوه نقالانه و غیر علمی است. بنآ مطابق روش علمی تحقیق در عرصه علوم اجتماعی، تاریخ را باید شکافت و در آن غور کرد و از کالبد شکافی آن درسهای تازه آموخت. در غیر آن تاریخنگاری نکرده ایم. نباید فراموش کرد که پژوهش در تاریخ نه تنها روش بی برنامه، بدون محاسبه، فاقد مرحله بندی و انتظام نیست، بلکه اسلوب تحقیق نیز شخصی، دلخواه و منحصر بفرد هم نمیتواند باشد.

پژوهشگر تاریخنگار، مسایل را باید با دقت و وسواس تمام تعقیب و دنبال نماید. تاریخ ضرورتآ باید از منظر علمی بیان گردد. از تعصبات قومی، ملی، نژادی، دینی... اجتناب شود. بدون تردید صفات فوق در صفحات « افغانستان در مسیر تاریخ » بخوبی تبلور یافته است.

نویسنده و فرهنگی خوب کشور داکتر اکرم عثمان در مورد غبار مینگارد: « غبار یک منشور کثیر الاضلاع بود. در جلوه، محقق توانای سیاسی، در نیمرخی، مورخ دور اندیش وفراغ اندیش، در بعدی یک روز نامه نگار پر شور و رسالتمند، در اندازی یک زندانی صبور و نستوه زندانهای «دهمزنگ» و «سرای موتی»، در نمودی تبعیدی بلا کشیدهُ یک دهکده بی آب و دانه بنام«بالابلوک» در کویر سوزان فراه. و در مجموعه ای تمام این نیمرخها کُلیت شخصیت شاخصی را میسازد که فرهاد وار با تیشه دو دَم بجان بی ستون افتاد، سلسله جبال چند لا و پیچاپیچ که راه ملت ما را بسوی آزادی و ترقی اجتماعی بسته بود،... گشودن و تسخیرش رویای شیرین! غبار بود و نیم قرن تمام، بخاطرش تیشه زد و بیخ آن حصار خارائین را سست کرد. » (مجموعه مقالات، صفحه ۱۵۹)

مقالات و مضامین متعددی بواسطه ده ها و صدها محقق، مورخ، پژوهشگر، سیاستمدار، ژورنالست، ادیب و شاعر داخلی وخارجی در مورد شخصیت غبار برشته تحریر آمده که هر نویسنده ازدید خویش بخشهائی از حیات سیاسی وتاریخنگاری اش را به بررسی گرفته اند. از جمله در لابلای نوشته های شاعر و سخنور استاد واصف باختری در مقدمه « مجموعه مقالات»چنین آمده است:

«... بی اغراق و گزافه در دورهُ معاصر، هیچ مورخی، قدرت استقلال و تحلیل، صراحت لهجه و – ملاحت قلم استاد بزرگوار، شادروان غبار، این کهکشان دانش و معرفت و مبارزه را ندارد. واقعآ غبار، خلف و تالی، ابو الفضل بیهقی هستند... وی والا مردی که همواره قلم را به آماج بیان و ثبت حقیقت بدست گرفت، از نو جوانی به یاری آزادی بر خاست و در صف نخستین آزادیخواهان قرار گرفت و تا هنگامیکه در آغوش احترام جاوید ملت بخواب ابدی فرو رفت، از این راه گام واپس نه نهاد وقامت بلند غرورش در برابر دستگاه و قدرتها، دو تا نشد.»

بجای معرفی مختصر آثار و تالیفات غبار، چند سطر از صفحات ۲۷۴-۵جلد دوم افغانستان را به مطالعه می نشینیم.

غبار قبل از وفات وصیت کرده بود که چند صد جلد کتب کمیاب کتابخانه شخصی اش به یکی از کتابخانه های عامه افغانستان مجانآ اهدا شود. بعد ازوفاتش این توصیه او بر آورده شد و این کتب به کتابخانه عامه کابل اهدا گردید. به نقل از همین صفحه، غبار در وصیت نامه اش همچنین نوشته است:

«من برای فرزندان خود نعمت توحید بالله و توفیق خدمت و شفقت به بینوایان و همنوعان میخواهم که نتیجه آن آرامی ضمیر، وجدان وخوشبختی نسبت به حیات و ممات است.» (ص ۲۷۴)

غبار به یکی از عمال حکومت که در یک محفل به اشاره گفت که رهائی غبار از محبس گویا نشانه ای از سازش وی با حکومت بوده است، چنین جواب داد:« حکومت استبدادی از دسایس وتبلیغات نا جوانمردانه در برابر مبارزین صرفه نمیکند. کلید زندان بدست حکومت است، با دسیسه هر کس را هروقتی که بخواهد رها میکند، یا نگهمیدارد. اما من درینجا که عده ای از عمال دولت نیز موجوداند، به دولت افغانستان چلنج میدهم که اگر کوچکترین پرزه از من مبنی بر سازش و تسلیمی در طول حیات

سیاسی ام داشته باشند، عرضه کنند تا همه آگاه شوند. آنها چنین پرزه و سندی ندارند، ولی من تاریخ واقعی مردم افغانستان را خواهم نوشت و در آن اسناد خیانت حکومت استبدادی و اشخاص مربوط ای شان را بر ملا خواهم کرد. »غبار این وعده را بجا، وبه نوشتن کتاب «افغانستان در مسیر تاریخ»

آغاز کرد. (ص ۲۷۵)

روحش شاد و خاطره اش جاودان باد.

( اسلوـ ۱۳۸۸ خورشیدی، مطابق ٢٠١٠ میلادی)

رویکرد ها:

۱-ایرنه مارو، هانری ودیگران. زیر نظر شارل ساماران. روشهای پژوهش در تاریخ. جلد ۴، گروه مترجمان، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ ش.

۲ـحیدری، محمد عابد(پوهندوی). غبار مورخ زمانه ها. سایت آریائی، ۱۳۷۸ ش.

۳ـ زرین کوب، عبدالحسین. تاریخ در ترازو. جلد ۲، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۲ ش.

۴ـ غبار، میر غلام محمد. افغانستان در مسیر تاریخ. جلد ۲، ویرجینیا، ایالات متحده امریکا، جون ۱۹۹۹ ـ م.

۵ـ ــــــــــ. مجموعه مقالات. (بمناسبت یکصدوسومین سالروز تولد میر غلام محمد غبار) پیشاور، بنیاد نشراتی پرنیان، ۱۳۸. ش. (۲.. ۱ ـم).