بسم الله الرحمن الرحیم

زبان و ادبیات فارسی دری در تاریخ گذشته خود دارای فرود و فرازهای سیاسی و تحولات اجتماعی گوناگون بوده که در مقاطع مختلف زمانی به اوج درخشش و زمانی هم در آستانه سقوط و اضمحلال قرار میگرفته است. بطور کلی بعد از آمدن دین اسلام تا دورة خلافت عباسیان زبان شعر و ادب بطور عمده زبان عربی بوده تا اینکه در زمان مأمون خلیفه عباسی گویند به ابتکار وی مبنی بر تأسیس خانه بنام (بیت الحکمه) کم کم به زبان فارسی بنام زبان (عجم) نیز توجه نسبی صورت گرفته بوده است که

 بگفته بعضی از نویسنده ها: «شخصی بنام ابوالعباس مروزی در سال 173 هجری قمری اولین کسی بوده که شعر فارسی را در مدح مأمون خلیفه عباسی سروده است.) که بدینصورت میتوان گفت که تا دورة سامانیان از زبان و ادب فارسی دری بشکل مدون و گسترده آن چیز زیادی را نمیتوان یافت. فقط در زمان سامانیان (287 الی 389 هـ.ق) بوده که بعضی از کتب عربی به زبان فارسی ترجمه شده و امرای چون نصر بن احمد و نوح بن منصور سامانی توجه زیادتری را به زبان و ادب فارسی از خود نشان دادند و شعرای بزرگ در دربار شان حضور پیدا کرده بودند.

توجه سامانیان به زبان و ادب فارسی باعث گردید تا شعراء و علماء زیادی از تشویق و حمایت شان در این عرصه بهرمند گردند. تا جائیکه در زمان آنها شهر (بخاری) توانسته بود مرکز علماء و شعرای زمان خود گردیده و عده زیادی از علماء دینی در کنار شعراء و سخنسرایان چون رودکی و دیگران در دربار ایشان حضور داشته باشند و حتی بعضی از امرای سامانیان که خود اهل علم و ادب بودند اشعاری نیز سروده اند و در زمان آنها شعرای مانند رودکی، دقیقی، کسائی، شهید بلخی و دیگران توانستند که خوب بدرخشند و الگوی برای آیندگان و اخلاف خود گردند. میگویند یک خصوصیت دیگر دوره سامانیان این بوده که در مراکز علمی و کتابخانه های ایشان علاوه بر کتب علوم دینی ترجمه های از کتب قدمای یونانی و هندی در کنار آثار اسلامی را میتوان یافت و از حکماء و فیلسوفان چون زکریا رازی، ابوعلی سینای بلخی، فارابی و دیگران نیز حمایت می شده است. بعد از دوره سامانیان عهد غزنویان (سلطان محمود غزنوی) شروع می شود و ایشان جانشین سامانیان میگردند و میتوانند بتدریج حاکمیت خود را توسعه بیشتری داده تا اینکه علاوه بر خراسان ماوارءالنهر، هندوستان و عراق را نیز زیر نفوذ حاکمیت خود قرار دهند. که این نفوذ از بعد نظامی کرده بیشتر هم با بعد تبلیغاتی و فرهنگی همراه بوده چه تأثیر گذاری شعر و وعظ و تبلیغ دینی در دربار آنها بزرگترین موجبه نفوذ حاکمیت شان بوده است. چه تأثیر شعر و ادب شاعران و سخنسرایان از یکطرف و وعظ و نصیحت علماء دینی از جانب دیگر بزرگترین و برنده ترین سلاح بوده که در بسط و توسعه حاکمیت غزنویان نقش اساسی داشته است: بعد از سلسله غزنویان در نیمه قرن پنجم هجری قمری سلسله سلجوقی ها آغاز میگردد. سلجوقی ها هم مانند غزنویان مسلمان بودند و در نشر و پخش اسلام و فرهنگ و تمدن اسلامی خدمات شایانی را انجام داده اند. و بعلماء دینی و فقهای امت مسلمه اراده خاص داشته و خواجه نظام الملک وزیرارشد دربار سلجوقیان در زمینه جذب و جلب علماء دینی نقش اساسی را عهده دار بوده چنانچه محضر وی همیشه تجمع از علماء و مشایخ و زهاد را با خود همراه داشته است.

در دوره سلجوقی ها تصوف از جایگاه خاصی برخوردار بوده چنانچه امام محمد غزالی در این دوره از مدرسه به خانقاه کشانیده شده مگر متأسفانه حکمت و فلسفه در این روزگار از رونق چندان برخوردار نبوده و مورد تنفر و انزجار عامه واقع گردیده بوده است چنانچه از امام محمد غزالی نقل است که او گفته بوده کسیکه بفلسفه زیاد روی آورد باالآخره خطر آن متصور است که به الحاد وبی دینی کشانیده شود و او کتاب مشهوری بنام (تهافت الفلاسفه) در این زمینه دارد. که در این کتاب بیشتر آرای حکماء و فلاسفه مورد نقد و تردید او قرار گرفته است. بعد از سلسله سلجوقی ها خوارزمشاهیان بقدرت رسیدند که آنها نیز به شعر و ادب ارج گذاشته و به آن اهمیت فراوان قائل بوده اند. چنانچه عدة از علماء و فقها در زمان خوارزمشاهیان به شعر و ادب علاقه جدی پیدا کرده بودند از جمله شراف الدین نسفی که از جمله علماء مشهور عصر خوارزمشاهیان بوده به شعر و شاعری روی آورده و اشعاری نیز سروده است. میگویند: شعرای عصر خوارزمشاهیان چون ظهیر فاریابی، انوری، خاقانی و دیگران از شرائط زمان خویش چندان راضی نبوده اند. با آغاز حمله مغل ها در اوائل قرن هفتم هجری قمری سلسله خوارزمشاهیان نیز بپایان میرسد. و بعد از هجوم چنگیز خان مدت طولانی در منطقه شوکه و وحشت مستولی گردیده آن عده از علماء و شعرای که زنده مانده بوده اند بهر گوشه و کناری متواری گردیدند که تعداد نزد پادشاهان بابری در هند و عدة هم در آسیای صغیر و اناتولی نزد سلجوقیان روم پناه بردند.

و در قرن هشتم هجری قمری همچنان هرج و مرج در منطقه ادامه داشته. ایجاد حکومت های محلی کوچک و حوادث گوناگون دیگر آسایش را از مردم ربوده بوده است. تا اینکه در اواخر قرن هشتم در مأوراءالنهر حادثه دیگر که ظهور امیر تیمور گرکانی مشهور به تیمور لنگ (771 – 807 هـ.ق) بوده است را شاهد هستیم اما خوشبختانه بعد از تیمور اولاد و سلاله گانش برخلاف سلاله گان چنگیزخان باعث میگردند تا مجدداً روح تازه فرهنگی در کالبد این حوزه ادبی دمیده شود و نوادگان تیمور از جمله شاهرخ میرزا خدمات شائسته را به ادب و هنر انجام داده که درخشش حوزه ادبی هرات در دوره تیموری ها نمونه از آن است. بعد از تیموریان بقدرت رسیدن سلسله صفویه در قرن دهم هجری قمری در ایران با داشتن تعصبات شدید مذهبی زمینه ترک و مهاجرت علماء و شاعران به دیار هند و عثمانی مساعد میگردد و تعداد از سخنسرایان در این دوره مهاجر میگردند و شرائط به شکلی تکوین پیدا میکند که در قرن یازدهم هجری قمری ادبیات و شعر فارسی دری از تحولات مثبت چندانی برخوردار نگردد که بعد از چندین دهه کشمکش در بین سلسله صفویه بالآخره قدرت به سلسله افشاریه در ایران رسیده و بعد از ایشان هم زندی ها در شیراز بر اریکه قدرت تکیه میزنند تا اینکه سلسله زندیه باالوسیله قاجاریه سرنگون میگردد که در زمان زندی ها بحث بازگشت به دوره اول و دوم ادبی مطرح میگردد و راه نجات را در بازگشت بگذشته ادبی میدانند تا اینکه در قرن چهاردهم هجری قمری بازگشت بگذشته ادبی نیز با شک و تردید نگریسته شده ایجاد ترقیات عصر و مسائل اجتماعی روز بیشتر مطرح بحث قرار گرفته و در نتیجه اندیشمندان و متفکران جدیدی پا بعرصه ظهور میگذارند که با استفاده از تجارب ملل دیگر به جستجوی راه های جدیدی در عرصه ادب و فرهنگ نیز برمیخیزند و بحث شعر نو و آزاد و ساده نویسی بنام (ادبیات معاصر) بمیان کشیده می شود که مختصراً به این موارد اشارات خواهیم داشت.

... ادامه دارد

 سیدمحمد خیرخواه

این ایمیل آدرس توسط Spambot ها محافظت شده، برای مشاهده آن باید جاوا اسکریپت را فعال کنید  

• جستجو
• نظر ها

تنها کاربران عضو شده می توانند نظر ارسال کنند!

!joomlacomment 4.0 Copyright (C) 2009 Compojoom.com . All rights reserved."