زبان تجلیلگاه فکر و اندیشه و تأثیر فرهنگ تکنالوژی بر آن

نشریهء سیاسی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی افغانستان

ادبیـــــات - زبــــان

نوشته شده توسط سیدمحمد خیرخواه

سه شنبه ، 5 خرداد 1388 ، 21:46

S. M. Khairkhah بسم الله الرحمن الرحیم

طوریکه در مطلب قبلی گفتیم زبان در حقیقت محمل و تکیه گاه فکر و اندیشه انسان است.

زبان وسیله فهمیدن و فهماندن مطالب، خواسته ها، بروز احساسات درونی انسان بوده و در واقع محمل و تکیه گاه فکر و اندیشه انسان است.

تأمین ارتباطات بین انسانها، انتقال معلومات به دیگران، کسب اطلاعات، بروز احساسات عاطفی انسانی، همدلی و همزبانی، آفرینش هنرهای ادبی و تخیلی همه و همه باالوسیله زبان صورت میگرد چه بسا مفاهیم عمده و بزرگی و یا به تعبیر دیگری جهانی از معلومات و معانی را میتوان در مصرع شعری از یک ادیب و شاعری بنمایش گذاشت و خلاصه اش کرد و انتقال مفاهیم و معانی را به آسانی به دیگران میسر ساخت.

خوشبختانه زبان فارسی دری ما با دیرینه ای تاریخی و ظرافت های ادبی خویش توانسته مردمان غیرفارسی زبان زیادی را با جذابیت ادبی که دارد مجذوب خود ساخته که شاعران غیر فارسی گوی در این عرصه خود نمونة از این مثال است. تاریخ نشان میدهد که زبان دری فارسی تاثیر عمیق در شبه قارة هند داشته و زبان اردو تأثیر پذیری زیادی از این زبان نموده که شاعران اردو زبانیکه به زبان دری فارسی شعر سروده اند کم نیستند. اگر مطالعات در سرزمین اناتولی (آسیای صغیر) و آسیای میانه و بین النهرین صورت پذیرد تأثیر زبان و ادبیات فارسی دری در این دیار را بخوبی میتوان مشاهده کرد. و از جانب دیگر اگر به ریشه زبانها نظر کوتاه و گذرا انداخته شود معلوم خواهد شد آن زبانهائیکه در مناطق همجوار و مرتبط با یکدیگر تکلم میگردند با هم قرابت ها و خویشاوندی های نزدیک داشته و بعضاً دارای ریشه های مشترک تاریخی و فرهنگی نیز هستند ماننده زبانهای انگلیسی، فرانسوی، آلمانی که اغلباً ریشه لاتینی دارند. و یا زبانهای ترکی، ازبکی، ترکمنی، قزاقی، قرغزی که ریشه ترکی دارند. و یا ممکن ریشه واحد مشترکی نداشته ولی کلمات مشترک زیادی داشته باشند ماننده زبانهای فارسی دری، پشتو، ترکی، ازبکی، ترکمنی، بلوچی، اردو، عربی که اکثراً کلمات مشترکی دارند که بیشتر ریشة عربی دارد در اینجا چیزیکه بسیار مهم بوده این است: در شرائط موجود که دنیای مدرن و پیشرفته از نظر ساینس و تکنالوژی عصری محصولاتش دنیای کوچک ما را اشغال خود ساخته نمیتوانیم از نظر فرهنگی، اجتماعی حتی سیاسی از تأثیر گذاری آن انکار ورزید. زیرا وقتیکه محصولات ساینس و تکنالوژی عصری به بازار عرضه میگردد می بینید اسم و طریق استفاده تکنالوژی هم همراه محصولاتش به بازار می آید وقتیکه موتر، ماشین، کمپیوتر، تلویزیون، سینما، و امثال آنها به بازار عرضه میگردد طریق استفاده آن پیشتر از آن و یا همراه آن به بازار آمده است.

حالا اگر ما اسم با مسمّی در این عرصه از خود نداشته باشیم با تکلّف پیدا کردن اسم جدید شاید وقت ضایع کردن بیش کاری نباشد. و اگر طریق استفاده صحیح محصولات تکنالوژی یعنی همان فرهنگ تکنالوژی همرای تکنالوژی یاد گرفته نشود ممکن بجای ایجاد رفاه و آسایش برای انسان مصیبت ببار آورد. اگر رادیو تلویزیون، کمپیوتر، انترنت و امثال آنها که وسائل مدرن ارتباط جمعی امروزی بوده و هدف اصلی آنها رشد فرهنگ و بلند بردن سطح دانش و آگاهی عمومی جامعه است. بجای اصل هدف طور انحرافی از آنها استفاده سوء شود بطور مثال ریموت کنترل که جهت سهولت استفاده از وسائل برقی صوتی و تصویری ساخته شده اگر از آن جهت انفجار بم استفاده شود خواهید دید که چه مصیبتی ببار خواهد آورد لذا استفاده سوء از وسائل تکنالوژی علاوه بر اینکه نمیتواند جهت رشد فرهنگی جامعه مفیدیت داشته و سبب خدمتی گردد بلکه سبب ایجاد مصیبت و باعث امراض اجتماعی دیگری نیز خواهد شد. و همچنین استفاده از وسائل رفاهی دیگر ماننده ماشین، موتر، طیاره و غیره که اگر به فرهنگ تکنالوژی توجه نشود بطور مثال (قواعد ترافیکی) که در سطح جهان همه یکسان است توجه نگردیده و درست یاد گرفته نشود و هرکسی بخواهد برای خود قواعد ترافیکی خاصی اختراع کرده و بقواعد عمومی جهانی اعتناء نکند چه قدر هرج و مرج و تصادمات بمیان خواهد آمد، که ممکن تلفات و ضایعات آن کمتر از ضایعات و تلفات جنگی نباشد که عدم رعایت مقررات ترافیکی در استفاده از وسائل ماشینی روزانه خود گواه همین مدعا است و اگر در اصل هدف (ساخت تکنالوژی) اهداف غیر انسانی در نظر بوده و بواسطه همین اهداف غیرانسانی تکنالوژی ساخته شده باشد خواهید دید که در زمان بهره برداری برای بشریت چه مصیبت ها که ببار خواهد آورد ماننده تولید و ساخت سلاح های هسته ای و بم های اتمی و یا فابریکه های تولید هیروئین و امثال آنها.

از اصل مطلب خارج نشویم که آن امکان استفاده از اسامی و واژه های علمی و تأثیرگذاری فرهنگ تکنالوژی بالای زبان بود که در این ارتباط می بایست گفت: به اساس احتیاج و ضرورت میتوان با ورود یک سلسله واژه ها و کلمات و اسامی علمی که از زبان های دیگران وارد زبان ما میگردد آمادگی داشته و تا حد زیادی ورود آنها را تحمل و استقبال نمود مگر مشکل در ورود کلمات و واژه های غیر مأنوس که از زبانهای مختلف خارجی بدون احساس ضرورت و نیازمندی وارد زبان ما میگردد و سعی و تلاش بی مورد در ترویج آنها صورت می پذیرد مشکل اصلی در این مورد نهفته است که چطور میتوان زبان خویش را از چنین موارد رهائی بخشیده و محفوظ نگهداشت.

بطور مثال در صحبت روزانه خود اگر بجای کلیمه وقت و زمان کلیمه (تایم) انگلیسی و بجای کلیمه مالیات کلیمه (نلوگ) روسی و بجای تشکر و سپاس فارسی کلیمه (مرسی) فرانسوی استفاده شود چنانچه که می شود چنین روش ممکن در آینده برای زبان فارسی دری که زبان مشترک همین حوزه جغرافیائی و تمدنی ما است مشکل سازگردد و گرنه ورود کلمات و واژه های علمی که تعداد کثیری از آنها در همه دنیا مروج است شاید ورود آنها قابل تشویش زیادی نباشد.

طوریکه در بالا اشاره کردیم زبانهائیکه در مناطق همجوار و مرتبط با یکدیگر تکلم می گردند خواهی نخواهی با هم قرابت و خویشاوندی نزدیک داشته و از طریق همین قرابت و خویشاوندی میتوانند به آسانی با یکدیگر نفوذ پیدا کنند همچنین حضور طولانی حاکمیت های استعماری در سرزمین های تحت نفوذ نیز سبب چنین تاثیر گذاری شده میتواند. چنانچه نفوذ کلمات زیاد انگلیسی به زبان اردو در (هند بریتانیا) و از آن طریق به زبان مردمان صوب سرحد و تأثیر گذاری آنها بر بالای زبانهای دری و پشتو ما در افغانستان خود نمونه از این مثال است. چنانچه اگر نظر کوتاهی بتابلوهای که در در و دیوار های شهرها و دروازه دکانها در این حوزه جغرافیایی نصب گردیده و یا پروگرام های تلویزیون های که نشر میگردند بیاندازید بخوبی مشاهده خواهید کرد که چگونه سیل آسا این واژه ها و کلمات وارد زبانهای ما گردیده و میگردند و مرجع که جلو هجوم سیل آسا آنها را گرفته و یا اقلاً آنها را فلتر کرده زیر کنترول در آورد وجود ندارد. که اگر روند ورود این واژه گان ناهنجار بهمین طریق ادامه داشته باشد ممکن بعد از مدت زمانی زبان ما به زبان دیگری که در آن هیچ قاعده و قانون وجود نداشته باشد مبدل گردد از جمله مشکلات را که میتواند روند ورود این واژه های ایجاد کند یکی این خواهد بود که زمانی زبان تغییر کند این تغییر در فکر و نحوة تفکر انسان نیز تأثیر گذار بوده چه گوینده اول فکر میکند و بعداً چیزی را که فکر کرده بر زبان خود می آورد.

از اینجهت می بینید آنهائیکه خود را به ترجمه میخانیکی و تحت اللفظی حرف بحرف ترجمانی متعهد میدانند در کار ترجمانی مؤفق نبوده و ثمره کارشان رضائیت بخش نمی باشد که این امر باعث می شود تا مقلد نمیتواند مثل جانب اصلی فکر کند و حرف بزند و نه هم مثل خود بلکه یک حالت دوگانه بین هر دو را خواهد داشت که هر دو ستون آن ضعیف بوده و به تعبیر عامیانه که میگویند: زاغچه میخواست رفتار کبک را تقلید کند رفتار خودش را نیز فراموش کرد که مقلد نمیواند به زبان غالب فکر کرده تا با آن زبان بیان مطلب کند و نه هم به زبان خود بلکه فکر آن شبیه معجون مرکب خواهد بود که مانند هیچکدام آن دو نخواهد بود که این نظریه بمعنی رد آمیزش و مراوده علمی زبانها با یکدیگر نبوده چه میگویند زبان خالص مثل نسل خالص امروز دیگر در جهان ما وجود ندارد. و زبان خالص و از ورود کلمات بیگانه کاملاً پاک امکان پذیر نبوده زیرا در حیات اجتماعی و زندگی مدنی امروزی نمیتوان بشکل منزوی از جهان زندگی کرد و از آمیزش زبانها با یکدیگر جلوگیری نمود بخصوص در جهان علم و تکنالوژی معاصر که هزاران واژه و کلمات علمی مختلف هر روز وارد زبانهای ما میگردد مانند کلمات میکروب، سلول ویروس، باکتری، اتم، الکتریک، پروتین، آکسیژن و غیره.

و از جانب دیگر زندگی اجتماعی بشری نیز ایجاب می نماید تا زبانهای ملت ها هم مثل خود جوامع با یکدیگر در تماس و مراوده بوده و دادستد علمی و فرهنگی داشته باشند که متأسفانه زبان ملت های کمتر توسعه یافته مثل خود جوامع شان کمتر میدهند و بیشتر میگیرند. باز این نظریه به این معنی نبوده که جوامع کمتر توسعه یافته فرهنگ و زبان خود را کامل و دربست به اختیار دیگران گذاشته و از دید منفعلانه به قضیه بنگرند و طور افسار گسیخته شاهد ورود کلمات و واژگان ناهنجار دیگران بر زبان خود باشند و بگذارند که از زبان شان (کچری قروت) که نه مزة پلو را داشته و نه هم مزة قروت را بسازد بلکه میتوان با تدبیر و درایت از اقدامات آگاهانه و دور از تعصب علمی و عاری از برخوردهای عاطفی حمایت کرد و از طریق معقول راه رشد زبانهای ملی خویش را با تعاطی علمی و مراوده فرهنگی بازبانهای ملل دیگر مهیا ساخت و آن چیزهائیکه به اساس ضرورت علمی مختص به زبان علم و تکنالوژی است بدون کم و کاست تصاحب کرد و آن چیزهائکه به زبان علم و تکنالوژی مربوط نبوده از فلتر زبان خود گذشتانده و در صورت احساس ضرورت از آنها استفاده نمود و زمینه را طور عیار ساخت که زبان و فرهنگ ملی ما مورد تاخت و تاز فرهنگ و زبان های دیگران قرار نگرفته و اجازه فرهنگ سازی و آن هم چه نوع فرهنگ سازی که به هیچ قواعد و چوکاتی نگنجد مساعد نساخت. لذا میتوان چنین نتیجه گرفت: که به اساس ضرورت و حفظ مراودات علمی و فرهنگی ورود یک تعداد کلمات و واژگان علمی که از زبانهای دیگران وارد زبان های ما میگردد میتوان آنها را تحمل نمود ولی ورود کلمات و واژه های غیر مأنوس که بدون ضرورت وارد زبان ما میگردند تحمل آنها برای آینده زبان ما مشکل ساز خواهد شد چنانچه یکی از مشکلات که در آینده در این عرصه میتواند بروز کند عدم فهم نسل آینده از زبان نسل گذشته خواهد بود. زیرا بمرور زمان با ورود واژه ها و اسامی جدید در داخل زبان، زبان ما چهره دیگری را بخود خواهد گرفت و یک زبان جدیدی که با زبان گذشتگان فرق فاحشی خواهد داشت بوجود خواهد آمد. ممکن تصور شود که گرفتن جلو این روند امکان پذیر نبوده خواهی نخواهی در اثر تحولات و تغییرات ماننده سائر عرصه های زندگی اجتماعی در عرصه زبان نیز تغییرات جدیدی بمیان می آید که ناگزیر از پذیرش آن ها خواهیم بود که تا حدی زیادی این نظریه بواقعیت نزدیک است. چنانچه وقتی شما زبان فارسی دری موجود را با زبان کلاسیک قدیمی مقایسه کنید فرق زیادی را میان هر دوی آنها خواهید یافت امروز مثل گذشتگان دیگر از الفاظی چون کردندی خوردندی و غیره استفاده نمی شود مگر اصل و جوهرة زبان بحالت اصلی خود باقی مانده و کمتر تحول و تغییری در آن رونما گردیده مصادر کلمات اسامی اشیاء و تصریف افعال، تعابیر و کلمات بطور کلی و اکثریت مطلق مثل زبان گذشتگان مورد استفاده قرار دارد. با آن هم این واقعیت است که جلو تغییر و تکامل زبان را نمیتوان گرفت. و باید تا حد زیادی این آزادی را برای زبان شناخت تا راه رشد و تکامل خود را طی کند و گرنه زبان ایستا و غیر پویا بدرد زمانه که د رحالت سرسام آوری در حال تغییر و تحول است نمیخورد و بمرور زمان زبان ما به انزوا کشیده شده و بتاق نسیان و فراموشی گذاشته خواهد شد. چنانچه اگر ادیبان و زبان شناسان ما بوقت و زمانش بر وظایف خویش توجه و عمل نکنند و راه کارهای علمی را برای نجات، حفظ و اصلاح زبان خویش قبل از اینکه زمانه بسراغ شان آید و همه چیز را زیر و رو نماید ارائه ندهند زمان از دست خواهد رفت و پشیمانی در این عرصه سودی نخواهد داشت. تفکیک اینکه کدام واژه و اسم ریشه علمی داشته و به اساس ضرورت و نیازمندی وارد زبان ما گردیده و کدام یک چنین خاصیت نداشته و بطور خوش خدمتی بدیگران وارد زبان ما گردیده محتاج بتحقیق و پژوهش زیادتری است که از عهده این نوشته خارج است ولی بطور کلی میتوان گفت: مشکلات عرصه زبان تنها دامنگیر یک سرزمین خاص نبوده بلکه شامل تمام سرزمین هائیکه امروز به این زبان مشترک صحبت میکنند بوده چنانچه اگر از اواخر قرن 19 و اوائل قرن بیست به این طرف نظری گذرا بر تحولات زبان فارسی (تاجیکی) انداخته یقیناً میتوان یک سلسله تغییرات عمده و ورود تعداد زیادی از واژه ها و کلمات غیر تاجیکی را از زبان روسی در این زبان طور روزافزون مشاهده کرد که در آینده به آنها اشارات مختصری خواهیم داشت.

... ادامه دارد

سیدمحمد خیرخواه

این ایمیل آدرس توسط Spambot ها محافظت شده، برای مشاهده آن باید جاوا اسکریپت را فعال کنید