آویــزه کتــاب دولت و اپــوزیســیون در افغــانســتان

نشریهء سیاسی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی افغانستان

مقـــــــالات - اجتمـــاعی

نوشته شده توسط عزیز آریانفر

چهارشنبه ، 21 مهر 1389 ، 15:48

سخــــن گــــزارنده
(آویــزه کتــاب دولت و اپــوزیســیون در افغــانســتان)

چه باید کرد؟
کدامین راه را باید به سوی صبحدم پیمود؟
کدامین راه ما را تا دیار دوستی ها پیش خواهد برد؟
عبور از مرز های تیره دیروز خواهد کرد؟
رها از ظلمت شب های پر اندوه خواهد شد؟
نجات از اشک های رنج خواهد داد؟
و از بن بست های تیره تردید و شک خواهد گذشت آخر؟

هاینرش هاینه

از دیر باز، این آرزو را در دل پرورانده ام که روزی افتخار به رشته نگارش کشیدن کتابی «انوشه» و ماندگار و شیوا و رسا به وزینی و جاودانگی «تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس»، نوشته روانشاد محمود محمود یا کتاب «روس و انگلیس در ایران» نوشته داکتر فیروز کاظم زاده را در باره تاریخ سیاسی، دیپلماتیک و اطلاعاتی سده های نزدهم و بیستم افغانستان داشته باشم. اگر سخن درست بگویم، ناگزیرم به گزافه هم که شده، بگویم که می خواسته ام تاریخ خونبار این برهه کشور را بازنگاری و سر از نو پرداز کنم. چه، کمبود یک اثر سنگین و وزنین و پالوده از پتیارگی های ابزاری، استوار بر پایه اسناد و مدارک گران ارج که بتواند با واکاوی ژرف به گونه همه جانبه بر گوشه های تاریک تاریخ اندوهبار این دو سده ما روشنی بیفگند، تا به امروز احساس می شود.

انگار پرداختن به چنین چیزی برایم چونانی رسالتی آسمانی شده باشد. این آرزومندی و «رشک بری» همچنین به این دلیل هم بیشتر فربه می شود که بسیاری از آثار نوشته شده در باره تاریخ این دو سده کشور، به گونه سر گیچه آوری به روانگسیختگی و آشفته اندیشی در شناخت برش های معین گذشته ما دامن می زنند. به ویژه نبشته های بسا کسانی که به رغم کوبیدن سنگ روشنی افگنی عینی بر تاریخ به سینه، با لگد مال کردن آگاهانه و آزمندانه و چه بسا هم که ناآگاهانه و نابخردانه بستر تاریخ و پشت پا زدن به حقایق و نادیده گرفتن واقعیت ها، شیفتگان تاریخ را به بیراهه و کژراهه و سنگلاخی دشوار گذرکشانده اند.

در یک سخن، این آرمان و شور و شیفتگی با تار و پودم سرشته شده است. با این هم، هنگامی که در 1994 در اندیشه آغاز کار گردیدم، انبوهی از دشواری ها را در برابرم دیدم: کمبود یا حتا نبود منابع: کتاب ها، اسناد، مدارک و...در زمینه، در پهلوی نا به سامانی ها و نا به هنجاری های دست و پا گیر دیار غربت و روزگار سیاه پناهگزینی و...

فشرده این که «دست و دل تنگ و جهان تنگ، خدایا چه کنم»؟ به هر رو، بر آن شدم تا زیر بار سختی های تنگناها و بیچارگی های نژندی ها نروم و با آن که در میان دریای از نومیدی ها دست و پا می زدم، دست به کار شوم. نخست یک رشته کتاب های مورد نیاز را در زمینه خریده و گردآوری نمودم. سفرهای پی در پی به چهار دانگ گیتی: به مسکو، پاریس، تهران، لندن و سانفرانسیسکو و در سال های پسین به کابل و برخی از شهرهای آسیای میانه، این زمینه را برایم فراهم آورد تا کتابخانه کوچک خانگی برایم بیارایم. وانگهی دست به برگردان شماری از آثار دست اول در باره تاریخ نوین کشور بیازم. یعنی اول منابع و مآخذ بایسته را فراهم نمایم و سپس به کار بپردازم.

به هر رو، کنون نزدیک به شانزده سال آزگار می شود که پیوسته دست اندر کار تدارک و زمینه سازی برای نگارش چنو کتابی همه جانبه در باره تاریخ سده های نزدهم و بیستم افغانستان هستم. در همین راستا، کار بزرگی را در زمینه نگارش و گزارش و کتاب ها و مقالات از منابع روسی و آلمانی، اشتراک در همایش ها وکنفرانس های بین المللی و سخنرانی های فزونشمار پیرامون مسایل افغانستان و منطقه و دید و بازدیدها و گفتگوها با شماری از بزرگترین کارشناسان مسایل افغانستان در اقصی نقاط جهان انجام داده ام.

کنون می توانم با بالندگی بگویم که به ویژه ترجمه کتاب هایی چون «شوروی ها و همسایگان جنوبی شان ایران و افغانستان»، «تجاوز بی آزرمانه- تجاوز شوروی بر ایران افغانستان و بخارا»، «روسیه و خاور» در اواخر سال های دهه نود سده بیستم و کتاب های «رازهای سر به مهر تاریخ دیپلماسی افغانستان»، «نبرد افغانی استالین– رقابت قدرت های های بزرگ بر سر افغانستان؛ و قبایل پشتون» و کتاب دست داشته، در نیمه دوم دهه نخست سده بیست و یکم روان، مرا در پیمودن نیمه یی از این راه دشوارگذر و چنین پر پیچ و خم و فراز و نشیب، یاری رسانده است.

با این هم، هنوز کار بسیار بزرگی در بارور ساختن این سترون شوره زار در پیش رو است. هنوز لکه های سفید بسیاری در باره دوره های امیر شیر علی خان و به ویژه امیر دوست محمد خان هست که باید با ترجمه چند عنوان کتاب دیگر پر شوند. وانگهی خواهم توانست هر چند هم با سپوز، به کار اصلی بپردازم. درست آن گاه خواهد بود که پرداختن به چنین امر مهمی دور از دسترسی نباشد و همچون آویختن از ریسمان پوسیده و پرواز با بال شکسته نخواهد بود. به هر رو، همین که زمینه فراهم شد، درنگی در این کار روا نخواهم داشت.

دست کم هرگاه خودم هم بنا به پیشامدهای پیش بینی ناشده، به چنین آرمانی نرسم، راه برای کسانی که بخواهند- بگذار در آینده های دور- به چنین کاری دست بیازند، هموار خواهد بود. این درست همان نویدی است که پیام آن در ژرفای روانم ریشه می دواند و به سان آرامبخشی به من آسایش می بخشد.

بگذریم. روشن است که در تاریخ نویسی ما باید و نبایدهای بسیاری است. هرچه است، باور سر سختی دارم: تاریخ این سامان را باید از سر نگاشت. خوشبینانه ترین امیدواری این دریوزه درگاه علم و دانش، این است که تا یک سال دیگر بتوانم کار نهادمند و هنجارمندی را در زمینه آغاز کنم. این درست آرزوی است برخاسته از نهانخانه جانم...

...و اما کتاب دست داشته. این کتاب که به خامه توانا و شیوای دانشمند بلند اندیش و پژوهنده ژرفکاو و کنجکاو- پروفیسور داکتر ولادیمیر بویکو-استاد دانشگاه برناول- از نمایندگان پیشگام و آگاه نسل نو دبستان افگانیستکای خاور شناسی روسی نگاشته شده است، بی چون و چرا و بیگمان از آثار گرانسنگ، وزنین و چشمنواز در باره رویدادهای پر فراز و نشیب یک برهه بسیار حساس و خونین تاریخ نوین کشور ما است.

بویکو با پس زدن پرده ها و «شکستاندن» درهای بایگانی های سر به مهر نهادهای گوناگون شوروی پیشین، امریکا، انگلیس و شماری دیگر از کشورها، بر تاریکی های دوره بزرگی از تاریخ کشور ما روشنایی می افگند و گرد و غبار انباشته را از روی بسیاری از اسناد و مدارک دست اول و بی نظیر بر می دارد و بی گزافه از این رهگذر، کتاب او حرف آخر علم تاریخ نوین در زمینه است که از ریشه از آثار بی ریخت و گمراه کننده بازاری و سبک نویسندگان بد اندیش و کژپندار و ژاژخایی های برخی از روزنامه نگاران سبک اندیش و چهره آرایی ها و چهره پردازی های گروهی از خاطرات سیاسی نگاران خودستا و خود خواه که خواننده را به بیراهه می کشانند، تفاوت ریشه یی و سرشتی و بنیادی دارد. به هر رو، بیش از این سر این موضوع نمی پیچیم. خود بخوانید و خود در زمینه به داروی و دادگری بنشینید.

پروفیسور بویکو به گونه ستودنی برای این که پرتوی بر تاریکی ها بیفشاند، کار روشنگرانه پژوهشی بس فراخ و گسترده یی را بر پایه منابع بایگانی ها، اسناد و مدارک رسمی و شخصی و... انجام داده است و به منظور پرداز تصویر بی پیرایه و خوشنما به سپیدای بامداد و ارزیابی پر نشید مسایل مورد بررسی که در واقع برداشت ها و یافته های کارشناسان و دانندگان همه دبستان های افغانستان شناسی جهانی اند، اوستادانه و هنرورانه پارچه ها و تکه های پراگنده فراوانی از آیینه بشکسته و زنگ آگین تاریخ ما را کنار هم چیده و شیرازه آن را آجیده و بخیه زده است.

نوشته های او گویای آن است که کشور نوپای ما که در درازای این برهه دستخوش رویدادهای به هم پیوسته خشوتباری بوده است، بهای سنگینی را به خاطر کشاکش های ناروای ابرقدرت ها و درگیری های خواسته یا ناخواسته دولت و اپوزیسیون پرداخته است. مسایل بسیاری بوده اند که بنا به برخی از «ملاحظات» پیرامون آن ترجیح می داده اند تا این دم لب به سخن نگشایند. کنون دیگر نگفتن سخن در باره این مسایل، لغزشی است نابخشودنی.

کتاب این پیام را دارد که دیگر دور بند بازی و کارروایی با داده های نادرست و فریبنده و گمراه کننده به پایان رسیده است. او بیگمان سر نخ های بسیاری به دست خواننده می دهد و دلگرمی کسانی را بیشتر می سازد که آینده باور هستند و دید روشن و تیز دارند. بسیاری از برداشت های او برخاسته از تنشگی بی پایان وی در جستجوی حقایق پنهان شده و سر به مهر در بایگانی های زیرزمینی ها و پستوهای تاریک شوروی پیشین است.

بویکو به علم افگانیستیکا تکانه سختی می دهد. او در پی آن است تا تشنگان حقایق رخدادهای معاصر افغانستان را سیراب بسازد. او به ما یاری می رساند تا بهتر ریشه های نا به سامانی های کشور خود را پیدا کنیم. او کنش ها، رفتارها و کردارهای سیاستمداران گوناگون را برجسته می سازد و به بررسی می گیرد. او بیباکانه از میان دخمه های تاریک تاریخ راه خود را به سوی روشنایی ها می گشاید.

جا دارد از رنجبری های فراوان توانفرسای او ابراز سپاس و ارجگزاری عمیق نماییم.

چسپیدن به گذشته ها، هرگاه با هدف آموختن و گرفتن درس های ارزنده از کارکردهای گذشتگان نباشد و درونمایه وزنین نداشته باشد، سخت آزار دهنده است و بیهوده. بویکوی فرهمند و ورجاوند، در موارد بسیار با شالوده شکنی و کنار گذاشتن روش های پوسیده، در پی پرتو افگنی عینی بر کردارهای گذشتگان است و در این کار سر فراز از نردبان علم تاریخ بالا برآمده است.

پروفیسور بویکو در کتاب دست داشته نه تنها با بست و گشاد مسایل و قضایا، دوشادوش رخدادها راه می پیماید، بل نیز با برجسته ساختن پلشتی ها و زشتی ها، بر بدرفتاری ها و کژروی های ناشایست برخی از رجال سیاسی مانند هاشم خان و وزیر محمد گل خان مومند انگشت انتقاد می گذارد و آن ها را به باد نکوهش و سرزنش می گیرد و بی باکانه پیامدهای ناگواری را که رفتارهای ناسخته این رجال دامنگیر کشور گردانیدند، بر می شمارد.

پیداست که کتاب دست داشته به رغم پوشش دادن بسیاری از مسایل تاریخ تکاندهنده بیش از سه دهه کشور از 1919 تا 1953 مانند هر کتابی خواه ناخواه کامل نیست و روشن است آگنده از نارسایی هایی هم است. پوشیده نیست که هنوز هم مسایل بحث انگیز بسیاری داریم. از این رو، کوشیده ایم در برخی از جاها ناگزیر در زیر نویس ها لغزش های نویسنده را ویرایش نماییم و یا توضیحاتی در زمینه بدهیم که در همچو موارد افزوده ها را با حرف گ. (گزارنده) برجسته ساخته ایم.

شماری از صحنه ها و رویدادها را هم ناگزیر برای ورانداز با آثار نویسندگان داخلی مقایسه نموده ایم. بیشتر با دو کتاب: «افغانستان در پنج قرن اخیر»- نوشته روانشاد فرهنگ و جلد دوم «افغانستان در مسیر تاریخ»- نوشته روانشاد غبار. دلیل این کار هم این بوده است که بسیاری از همدیاران باشنده اروپا و امریکا بیشتر کتاب های چاپ شده و یا بازچاپ شده در دو دهه اخیر را در دسترس ندارند و همو این دو کتاب با توجه به تیراژ های بلند آن در دسترس همگان است. از سوی دیگر، نویسنده هم در کتاب دست داشته در برخی از جا ها از ترجمه انگلیسی جلد دوم افغانستان در مسیر تاریخ بهره گرفته است.

با توجه به این که دردمندانه شمار بسیاری از کسانی که ناظر، شاهد و اشتراک کننده این رویدادها بوده اند، دیده از جهان فانی بربسته اند، و روشن است سوگمندانه دیگر نمی توان دیدگاه های شان را در باره بسیاری از این رویدادها به دست آورد. با این هم نیکبختانه هنوز هم کسانی، هر چند اندکشمار اند که می توانند در زمینه اظهار نظر کنند.

خواهش این کمترین از این فرهیختگان و نیز فرزانگانی که مایل به همکاری و همدستی در زمینه باشند، این است که هر چه زودتر ملاحظات و دیدگاه های خود را با این جانب مستقیم و یا از راه رگه های کهکشان انترنتی، پیش از چاپ کتاب در میان بگذارند تا در صورت نیاز، در زیر نویس ها بازتاب بدهم.

در فرجام چشم انتظار به ره دوخته ایم تا با آیینه داری دوستان مهر پرور و مهر گستر بتوانیم با پرهیز هر چه بیشتر از لغزش ها، کتاب آراسته، ویراسته و پیراسته یی را به دسترس جویندگان و پویندگان «لحظه های گمشده تاریخ» خونبار میهن بگذاریم.

عزیز آریانفر

پاییز 2010

فرانکفورت

متن کامل کتاب را در www.arianfar.com باز یابید.

این ایمیل آدرس توسط Spambot ها محافظت شده، برای مشاهده آن باید جاوا اسکریپت را فعال کنید

تیلفون تماس: 00496966076955